Naga yeo e tsebegago ka la gaMamabolo e dikilomitara tše e ka bago tše masometharohlano bohlabela bja tropokgolo ya Polokwane, kgauswi le moo go lego Yunibesithi ya Leboa lehono. Dikolobe, bjalo ka ge batho ba ga Mamabolo ba bitšwa, ke ba polelo-semmotwana ya sehlopha sa leboa bohlabela ya Sesotho sa Leboa ka gare ga mellwane ya naga-legae ya Lebowa la peleng yeo ga bjale e lego seripa sa Profense ya Limpopo ka go Afrika-Borwa ye ntshwa. Naga ya gaMamabolo e na le Bathobaso ba mmalwa bao ba nago le dipolasa gomme e na le palomoka ya 1144 ca 1 (4933 morgen).
Naga ya gaMamabolo e arotšwe ka dipušoselete tše pedi, ye nngwe le ye nngwe e ikeme ka boyona, ka fase ga kgoši ya yona. Setšhaba sa go tsebja ka la Sekwala (Segopje) se dutše ka thokong ya leboa (se akaretša lefelo leo e ka bago 1900 morgen). Setšhaba sa Mankweng goba Mamabolo' a Thaba 2 se dutše ka borwa (se dutše lefelong la go ka ba 3000 morgen).
Kolobe ya naga
Tsela ya Polokwane-Houtbosdorp, yeo e sepelago go tšwa bodikela go ya bohlabela e šomišwa bjalo ka mollwane wa go kgaoganya ditšhaba tše tše pedi. Le ge e le gore go na le mollwane woo o ba kgaogantšhago, go sa na le metsana ye mengwe yeo e lego ka borwa bja tsela ye, yeo Sekwala a rego e wela ka fase ga pušo ya gagwe mola ye mengwe e le ka leboa la tsela gomme Mankweng a re e wela ka fase ga pušo ya gagwe.
Go tšwa ka diripa tše pedi ga setšhaba sa gaMamabolo go hlagile mengwageng ya bo 1960 le 1970 ka lebaka la diphapano tšeo di bilego gona ka gare ga setšhaba gomme mafelelong di dirilego gore setšhaba se tšwe diripa tše pedi. Seripa sa gaSekwala se ile sa swanelwa ke go tšhaba gomme moragonyana sa dula Kgokong sa ipuša. Go no swana le Bathobaso ka moka ba Borwabohlabela, ba gaMamabolo ke ditlogolwana tša setšhaba se segolo se se hudugilego go tšwa Letsheng le legolo la Bogare-bja-Afrika ka ngwaga wa 1450. Ka kakaretšo re kare, Mamabolo ke setlogolo sa Bavenda le gona, Balobedu bao ba anago nabo kolobe (ya naga).
Peakanyo-leswa ya histori ya gaMamabolo e tloga e le bothata ka lebaka hlokego ya bopaki bja go bolelwa ka molomo bja setšo sa bona sa kgalekgale nakong ya ge maswika a sa le boleta. Go itaetša lebaka le le hlolago se e le gore, ka kakaretšo batho ba ka kgona go gopola ditiragalo tša histori tša lebaka la mengwaga ye kgolo ka ntle le mathata. Go feta nako yeo, tshedimošo e ba yeo e onetšego ebile ga e sa tshepiša/tshepega ka lebaka la dikgopolo tšeo di pateletšegilego. Ye nngwe ya tshedimošo thutwaneng ye e hweditšwe go tšwa go dikošana tša theto, dinonwaneng, dikanegelong le mehuteng ye mengwe ya dikanegelo tša setšo. Go kokota ga Bodumedi setšhabeng sa gaMamabolo go tsošološitše tsebo ya go bala yeo e dirilego gore go be le setšo sa go boloka dingwalwa tša mabapi le history yeo e diregago lebakeng leo, yeo e bilego le seabe se segolo sa go ngwalwa ga histori ya gaMmabolo.
Maikemišetšo a taodišo ye a magolo ke go bopaganya le go beakanya ka tshwanelo diripana-ripana ka moka tša tshedimošo malebana le histori ya setšhaba sa gaMamabolo.
Go tloga mathomong go ya Bjatladi
Setšhaba sa gaMamabolo ke batho bao ba bolelago Sesotho sa Leboa, seo e lego seripa sa sehlopha sa setšo sa borwa-bohlabela seo Bathobaso ba Afrika-Borwa ka moka ba welago ka fase ga sona. Basotho, Banguni, Batsonga, le Bavenda ka moka ba wela ka fase ga kgoro e tee ya setšo ya borwa-bohlabela. Bohlatse ka moka bjo bo lego gona bo laetša gore Bathobaso ba borwa-bohlabela ba hudugetše thokong ya borwa go tšwa seleteng sa Letsheng le legolo la bogareng bja Afrika ngwagakgolong ye mehlano ya go feta ka bo 1450. Khudugo yeo e tšere lebaka le letelele e diragala mengwaga ya go latelana. Go itaetša khudugo ya Basotho e diregile pele ga ya Banguni.
Go tloga Bogareng bja Afrika, Bathobaso ba borwa-bohlabela ba ile ba ya nageng yeo e tsebegago ka la Zimbabwe (Bokgalaka) lehono. Ka mmolelo le ka setšo dilo di ile tša thoma go širegela go ya setšong sa Marhodesia. Bokgalaka badimo ba batho ba gaMamabolo e be e le Bavenda bao ba bego ba bolela polelo ya seKaranga. Ke ka baka leo Basotho bao ba dulago thokong tša leboa la noka ya Lepelle (go akaretšwa le batho ba gaMamabolo) ba bitšwa Bakgalaka, yeo e hlalošwago bjalo ka Karanga ke bao ba dulago borwa. Se mohlomongwe se hlaloša gore segalo sa bona sa polelo ya Sesotho se swana le sa batho ba Zimbabwe. Ka bomadimabe lefelo leo e lego legae la badimo tikologong ye le timeletše ka tšhirego.
Go tloga Zimbabwe Bavenda ba hudugetše thokong ya borwa go tshela noka ya Limpopo gomme ba hloma lefelo la bodulo dithabeng tša Soutpansberg lefelong leo le lehono le sa tsebjago ka Nzhelele. Ka melapong ya Nzhelele se sengwe sa dihlopha tša Bavenda seo se tsebjago ka la Balobedu, se ile sa dula kgauswi le mmoto wa Tshavalovhedzi woo o theeletšwego ka bona. Setšhaba sa gaMamabolo se hlolegile gona go tšwa go Balobedu. Ka fao go ya ka Van Warmelo, morafe wa dikolobe wa gaMamabolo ke wa lešika le tee le ba gaModjadji (Balobedu).
BBalobedu le ba gaMamabolo ba tlogile Nzhelele ba leba Borwa kgalekgale. Kgauswi le moo go tsebjago ka Modjadji lehono, gwa ba le karogano moo sehlopha se sennyane sa gaMamabolo se ilego sa tlogela Balobedu. Morago ga moo setšhaba sa Kgošigadi Modjadji, yoo a tsebjago ka go neša pula, se ile sa arogana go ya pele. Se se tlišitše go ba gona ga ditšhabana tše bjalo ka ba gaSekgopo, ba gaMamaila, ba gaMoila, ba gaMohokoni le ba gaRakwadi. Ditšhaba tše ka moka moeno wa bona ke kolobe (ya naga)
Ka nako ya khudugo go tšwa bogareng bja Afrika, setšhaba sa Bathobaso ba borwa-bohlabela se ile sa arogana sa tšwa diraipanaripana tše nnyane. Basotho ba ile ba napa ba hudugela ditikologong tša sehlabeng sa Borwa bja Afrika moo ba sa lego gona le lehono.Khudugo ya bona e swanetše go ba e be e laolwa ke go ba gona ga phulo ya diruiwa tša bona, naga yeo ba ka lemago mašemo go yona, le tšhireletšego dikotsing tše bjalo ka malwetši le ditšhošetšo tša dihlopha tšeo di phenkgišana le bona. Go itaetša batho ba be ba bolawa ke tlala ka ge bahlokašopeng ba be ba phela ka molawana wa 'phologo ya baa maatla'.
Morafe wa Basotho o ile wa phatlalala le bogolo bja naga gomme ka lebaka la go ikgetha ka lefelo go akaretšwa le mabaka a histori gammogo le karogano ya polelo, mabaka a leago le a theknolotši, gwa direga gore se arogane ka diripa tše tharo. Diripa tše kgolo ke Sesotho sa Borwa (sa Lesotho, Qwaqwa le dinagamabapi), Sesotho sa bodikela goba Setswana sa Botswana le Bophuthatswana le Sesotho sa Leboa goba Sesotho sa Transvaal sa Leboa. Morafe wa gaMamabolo ke wa sehlopha sa mafelelo.
Ka gare ga Sesotho sa Transvaal go na le merafe ye e latelago. Go leba thokong tša bohlabela go na le: Kutswe, Pulana le Pai; leboa-bohlabela go na le Lobedu, Mamabolo, Phalaborwa gomme ye mengwe merafe ye mennyane ya Lowveld ke ye bjalo ka Letswalo, Mogoboya, le Mametja yeo e laetšago tswalano ya Lobedu le Venda; sehlopha sa bogareng ke seo se tsebjago ka Pedi, Kwena, Roka le Tau gomme ka leboa go na le Birwa, Tlokwa le Kgaga.
Go šetše go laeditšwe gore setšhaba sa gaMamabolo se tšwa setšhabeng sa Balobedu seo se lego gaModjadji. Go dumelwa gore ba tlogile gaModjadji ngwagakgolong ye mene ya go feta. Ke fela tlala le megabaru ya pako ya boetapele tšeo di dirilego gore go be karogano ye. Setšhaba sa gaMamabolo se tlogetše lešika le bana babobona go ya thokong tša borwa se etilwe pele ke mogale wa go tuma yo a tsebjago ka la Manamela gomme ba yo itulela Leshitele (borwa-bohlabela bja lefelo leo gabjale le tsebjago ka la Tzaneen).
Go ka no phethwa ka la gore go tloga mola setšhaba sa gaMamabolo se ikaroganyago go sa Balobedu, e bile setlwaelo matšatšing ona ao gore bogoši bo kgethwa ke motho yo e lego mogale wa go tuma setšhabeng. Ka ge mehleng yeo bogale le tumo-ya-ntwa di be di tšewa go ba bokgabani, mohlabani yo bjalo ka Manamela o be a ka ba le bathekgi ba bantši gomme mafelelong a ikgapela maatla a itira morena. Ge ba sa ikgapele maatla ba ka ngwega le dihlophana tšeo ba ka rego go fihla pele ba itira marena a tšona. Merafe ye mebjalo ya go hlongwa ke bahlabani ba go tuma e ka bitšwa dipušo tša bakgomana warrior aristocracies ????
Tswalo ya Ntlo ya Mamabolo
Go swanetše go gopolwe gore go ba go fihla gabjale, ba gaMamabolo ga se ba ka ba bitšwa ka leina. E be e no ba fela seripa sa setšhaba seo se hudugilego go tšwa Zimbabwe go ya Nzhelele (Venda) moo ba ilego ba ba seripa sa sehlopha seo se tšwago setšhabeng sa Balobedu.
E bile ka morago ga go ikaroganya go Balobedu moo ba ilego ba thoma go šomiša le go amogela leina la Mamabolo. Go kwagala gore leina leo le tšwa go lentšu le 'lebollo' leo le hlalošago gore koma. Seo se ra gore batho ba gaMamabolo go tloga mohlang woo ba ile ba thoma go tsebega bjalo ka batho bao ba bollago.
Setšhaba sa gaMamabolo se dutše nako ye teletšana Letshitele. Ga go tsebege gabotse ka ga boetapele bja Manamela setšhabeng se. Seo se tsebegago ke fela gore Seolwana o ile a ba kgoši ya setšhaba sa gaMamabolo ka nako ya ge ba dula Letshitele. Ka bomadimabe, ga go hlake gabotse gore o ile a latelwa ke mang bogošing bja gagwe ka ntle le taba ya gore mosadi wa gagwe e lego Mamabuduša o ile a eta setšhaba pele morago ga lehu la gagwe. Go kwagala gape gore Sekwala, Ramohwibidu le Mamohlaume e bile a mangwe a magoši ao a bušitšego setšhaba se šokeng. Go tšwa segalong sa sereto sa bona 'Mamabolo'a Seolwana sa mmataladi sekgopa banna matolo' go itaetša o kare ga se gwa ka gwa ba le kgoši ye nngwe yeo e ka bego e bušitše pele ga Seolwana. Ka fao Seolwana a ka tšewa go ba yena mohlomi le tatago Ntlo ya ba gaMamabolo.
Magareng ga diputswa tša gaMamabolo, go na le tumelo ya gore Mamabuduša yoo a ilego a eta setšhaba pele morago ga lehu la monna wa gawe, o be a na le bokgoni le sebete go feta banna ba ntši. Go tšwa seretong sa gagwe 'Mamabuduša ka tšatši mola bangwe ba buduša ka pula' go tloga go itaetša gore e be ele molemi yo a šomago ka thata yoo a ka bago le puno e kaone le ge pula e be e sa ne ka tshwanelo.
Nakong ya ge ba le Letshitele, setšhaba sa gaMamabolo se be se sa ikwe se bolokegile ka ge se be se sa le kgauswi le Balobedu. Ka ge ba se ba kgaogana le bona ka moya wo mobotse (khutšo), ka fase ga boetapele bja bokgoni bja Mamabuša, setšhaba se ile sa kwana gore se hudugele pele thokong ya bohlabela. Histori ya ba gaMamabolo e re Mamabuduša o ile a makatša balatedi ba gagwe ka go loga seroto se segolo seo ka go sona a ilego a lokela bana ba gagwe ba bane. O ile a ba rwala hlogong leetong la bona ka moka. O be a tshwenyegile kudu ka polokego ya bona ka ge ba ile go sepela šokeng.
Setšhaba sa gaMamabolo se tshetše dinoka tše ntši sa ba sa phara dithaba go fihlela se fihla lefelong leo le tsebegago ka Seepe. Ka seLobedu lefelo leo le bitšwa Kheepe gomme lentšu leo le ra gore 'selepe'. Seepe sa go rema. Basadi ba gaMamabolo ba mengwageng yela ya peleng ba be ba dumedišana le go retana ka gore 'Mma Seepe sa go rema'. Mmolelwana wo o be o dirišwa go tlotla Seepe, e lego lengwe la mafelo a tlholego ya bona.
Go tloga Seepe setšhaba se ile sa hudugela gape thokong ya bohlabela lefelong leo le bitšwago Tlokwe. Khudugelo ya bona go ya Tlokwe e ile ya tliša mohlako le mathata go bona. Setšhaba se sa Dikolobe se ile sa welwa ke leuba la malaria leo le ilego la nyaka le ba feditše ta! Setšhaba se ile sa ba kgakanegong le tlalelong ye šoro, sa nyama sa šulafalelwa. Nakong ya ge ba le Tlokwe, setšhaba se ile sa itekola ka lefša, gomme sa fetša ka gore boemo bja boso bja lefelo le ga se bja ba lokela. Ba ile ba ba ba gopola gore mohlomongwe badimo ba bona ba ba furaletše. Ba ile ba fetoga magakwa. Mafelelong ba ile ba kwana gore ba boele morago mo ba tšwago, Bolobedu.
Leeto le lengwe le letelele
Go ile gwa kwanwa ka molomo wa lehlabula gore go boelwe gae. Tseleng ya bona ya go gomela morago ba ile ba tshela dinoka tša go phophoma ka mafula, ba phara le go fologa dithaba le meedi ya go boifiša, gape ba ikhwetša ba lebeletšane ka mahlong le dibata tše kotsi tša go ja batho.
Ditaba ka botlalo mabapi le taba ya gore setšhaba sa gaMamabolo se ile sa hudugela kae go tloga Tlokwe di tsoša diphapano tše dikgolo magareng ga batho ba setšhaba se. Go na le swanyane ya gore ba ile nageng ya Letsoalo moo ba ilego ba ba balata lebaka le letelele. Mo ke moo ba ilego ba thoma go nyalana le batho ba gaLetsoalo. Go ya ka mmegedi wa ka wa ditaba, yoo e lego kgadi ka mošate wa gaMamabolo ebile a nyetšwe ga Letsoalo, sekgotse sa ba gaLetsoalo le ba gaMamabolo ka tša go nyalelana e sa le se eba gona go tloga kgale mohlang wola ba gaMamabolo ba falaletše gaLetsoalo. Le lehono sekgotse seo se sa le gona ebile se sa tšwela pele. Ba gaMamabolo ba sa fela ba bitšwa Mamabola'a Letsoalo.
Le ge go le bjalo, mmegedi yo mongwe Morena J. R. Chueu, yoo e lego setlogolwana sa Ramohwibidu Lekau moemedi wa Maribe, o na le kgopolo e šele malebana le tsela yeo e tšerwego ke ba gaMamabolo go tloga Tlokwe. Go ya ka yena setšhaba sa gaMamabolo se tlogile Tlokwe se gopola gore se boela maropeng a sona e lego Bolobedu. O re sebakeng sa gore ba lebe leboa-bodikela, bona ba ile ba leba borwa-bodikela, gomme ba goroga gaMongatane moo ba ilego ba swanelwa ke go loba kgoši (go fa kgoši dimpho) gore ba hwetše seripana sa naga moo ba ka dulago. Dinoka tšeo ba di tshetšego e swanetše go ba e le Letaba, Lepelle le dinokakeledi (melapo) ya tšona. Dithaba tšeo ba ka bago ba di pharile ba bile ba di fologile e ka ba tša Kgwahlampa le Leolo. O re gaSekhukhune ba dutše mengwaga ye mmalwa ka fase ga bolata go fihlela ba gopola go tloga go leba thokong tša leboa, ka kgopolo yona yela ya peleng ya gore ba boela mašopeng, nageng ya botatagobona. Ka morago ga go feta dithaba tša Kgwahlampa le tša Leolo, setšhaba se ile sa fihla nageng ye botse ya go nona, ya ponagalo ye botse kudu. Ebe e le lefelo la go phela le talafetše, leo le se nago mong. Ba napa ba thea lefelo leo gore ke Bjatladi. Mo, ke fao go lego motsana wa Haenertsburg gona lehono. Ba ile ba dula lefelong leo gomme ba napa ba lebala ka ga go gomela mašopeng a bobona.
Go tšwa bohlatseng bja dikgopolo tše tša go fapana tšeo di boletšwego mo godimo, go na le dintlha tša go kwala tšeo di dirago gore motho a feleletše a tšere sephetho sa gore o tla ganetšana le kgopolo ya bobedi gomme a tšea ya mathomo. Ka fao ke gapeletšega gore ke itsepanye le taodišo ya taba ya gaLetsoalo ka mabaka a a latelago:
Setswalle sa bagaLetsoalo le bagaMamabolo se fepša le go go godišwa ke lenyalo gomme se se tliša tswalano ya go tia ya go ya go ile yeo e bilego gona go fihla le lehono. Ka gaLetsoalo, ba gaMamabolo ba hweditše leloko le lefša la go tia go feta le bana babobona ba tlhago elego Balobedu. Se se tšweletšwa ke taba ya gore nakong ye ya gabjale ka lelokong la gaMamabolo, sefane sa Letsoalo se rena ka maina a go tlwaelega a bjalo ka Marothi, Phutiane, Podile, Mohloding. Se se laetša gape gore bontši bja batho ba gaLetsoalo ba ka ba ba ile ba huduga le batho ba gaMamabolo go tšwa gaLetsoalo. Ka lehlakoreng le lengwe, maina le difane tša batho ba gaSekhukhune ga di gona le gatee bathong ba gaMamabolo gomme a batho ba gaMamabolo ga a gona le gatee bathong ba gaSekhukhune. Se se tšweletša bohlatse bjo bo hlapilego mahlong gore ga se gwa ka gwa ba le tswalano goba kamano magareng ga batho ba gaMamabolo le ba ga Sekhukhune.
Ka gare ga mošomo wa Van Warmelo wa thutaserafe, Hofman moruti wa kereke ya Lutere, o gopola gore Podile, o mongwe wa magoši, o ile a nyala mosadi wa gagwe go tšwa gaMamabolo. Gape gothwe yo mongwe wa basadi ba Ramatau (kgoši ya gaLetsoalo) o be a e tšwa gaMamabolo. Van Warmelo gape o bolela gore Marothi yoo e lego morwa wa kgoši Kheapee o bile le diphapano le tatagwe, gomme a thoma go kwa a se sa bolokegile ka gona a tloga a ya gagabommagwe e lego gaMamabolo. Se se thuša kudu ka go ba taetšo ya maleba ya gore Mamabolo o tloga a tswalana le Letsoalo e sego Sekhukhune.
Sa bobedi, setšhaba sa gaMamabolo se na le mareo a polelo a go swana le a ba gaLetsoalo go feta a ba gaSekhukhune. Bobedi ba wela ka fase ga semmotwana sa bohlabela sa polelo ya Sesotho sa Leboa gomme ba bitšwa 'Basothofatšwa'. Phapano ke fela gore ba gaMamabolo ke sehlopha seo se iSothofaditšego seo tlhago ya sona e tšwelelago go tšwa go seVenda. Ba gaMamabolo ba swanetše go ba ba iSothofaditše go tšwela pele ka nako ye ba le gaLetsoalo. Ge nkabe ba kile ba ba le kamano le ba gaSekhukhune ka go dula le bona, nkabe polelo ya bona e na le khuetšo ya segalo sa Sepedi sa gaSekhukhune go feta khuetšo ya segalo sa polelo ya gaLetsoalo.
Sa boraro, le ge setšhaba sa gaMamabolo se ile sa ba kgakanegong ye kgolo kudu ka lebaka la go phulega ga bolwetši bja Malaria ge se le Thotlwe se be se ka se lobe cardinal points.
Ya mafelo, yeo mohlomongwe e di fetago kamoka ke gore, bontši bja batho setšhabeng sa gaMamabolo bo tloga bo ganana le taba ya gore badimo ba bona ba kile ba bea leoto nageng ya gaSekhukhune. Yo mongwe wa batsebiši ba ka, Solomon Mamabolo yo a bitšwago ka la kgoši-e-ntsho, yo e lego yo mongwe wa bakgomana ba mošate wa gaSekwala (gaMamabolo) o tloga a kiba leoto fase a gana nnang ya banyana gore setšhaba sa gaMamabolo se kile sa bea leoto gaSekhukhune. Ka lebaka la bohlatse bjo, re ka ruma ntle le kgonono gore setšhaba sa gaMamabolo se ile sa leba thwi Bjatladi se šomiša ka tsela ya go feta gaSekhukhune.
Bjalo ka ge go šetše go laeditšwe, Bjatladi ke leina la Sesotho la lefelo leo le bitšwago Haenertsburg lehono. Le theeletšwe ka E. F. Haernet, yo mongwe wa Bathobašweu ba mathomo ba go tuma ka Northern Transvaal. Le ge go le bjalo, setšhaba sa gaMamabolo se napile sa tšea lefelo le go ba lefelo la badimo ba sona. Le ge e le gore ga go bonnete ka ga matšatšikgwedi ao go gopolwago gore setšhaba sa gaMamabolo se gorogile ka ona Bjatladi, go dumelwa gore e bile mathomong a ngwagakgolong ya bolesomeseswai. Mo ke mo setšhaba sa go tia sa gaMamabolo, seo go tloga yona nakong yeo se ilego sa ipitša Dikolobe-tša-Bjatladi yeo e hlalošago gore dikolobe tša naga tša Bjatladi se hlolegilego.Ba ile ba oketšwa ke setšhaba sa gaLetsoalo seo ba hudugilego le sona go tla lefelong le le lefša.
Botse bja naga ya Bjatladi bo tlhathollwa ka bokgwari ke Podu Mamabolo, yo a tsebjago ka la Kolobe-ya-Bjatladi, mohlami wa dikoša wa go tuma Sesothong sa Leboa, košeng ya gagwe ya go bitšwa "Bjatladi" moo a e tšweletšago bjalo ka "naga e tala, ya go hlolega, ye botse kudu, ya lehlabula". Go tšwa mo košeng ye ya Podu Mamabolo, go a itaetša gore Bjatladi ke naga ya kgora, ya khutšo le dinose. Go ya ka mmegedi wa ka wa ditaba, yoo le gabjale a sa dulago Bjatladi gomme a šoma polaseng ya go bitšwa Allandale, lefelo le la bodulo bja setšhaba sa gaMamabolo le be le le thabeng ya Mahufse (yeo lehono e tsebjago ka la Iron Crown) borwa-bohlabela bja motse wa Haenertsburg. Dikilomitara tše e kabago tše nne ka thokong tša borwa-bohlabela bja motse, dikilomitara tše e kabago tše pedi go tloga thabeng ya Mahufshe polaseng ya Allandale go na le sekolo seo se bitšwago Mahufshe, seo go lego molaleng gore se theeletšwe ka thaba ye bjalo ka ge e le setlwaedi go Bathobaso go thea dikolo, dipetlele, ditoropo le mafelo a mangwe a bohlokwa ka dilo tša tlhago tše bjalo ka dithaba tšeo di lego kgauswi le tšona.
Go leba thokothoko ya bodikela bja thaba ya Mahufshe, go na le dithokgwa tše dikgolo kudu. Dithokgwa tše pedi tše di bitšwa "letši la magoši le letši la Mahlatji". Go Bathobašweu di tsebja ka Black Forest le Forest Glens ka go latelana. Mmegedi wa ka wa ditaba o tloga a hlaloša gore mehlape ya setšhaba sa gaMamabolo e be e fudišwa dithokgweng tše tša Magoši le Mahlatji. Dithokgwa tše pedi tše di be di dirišwa bjalo ka dibo tša go tia tša setšhaba ka dinako tša marumo (dintwa). Mafelo a diphiri le dibo tšeo di lego ka gare ga dithokgwa tše di tsebja fela ke Dikolobe-tša-Bjatladi. Go be go le bothata gore mofaladi/motho yoo e sego wa setšhaba se a kgone go tsena ka gare ga dithokgwa tše.
Go no swana le merafe ka moka ya Bathobaso mehleng yeo, setšhaba sa gaMamabolo le sona se be se agile dintlwana tša sona ntlhorwaneng ya thaba. Ba ile ba aga godimo ga thaba ya Mahufshe ka maikemišetšo a gore ba kgone go bona manaba a bona a sa le kgole. Mehlala ya mašaledi a mašope a meago ya bona e sa le bohlatse bja taba ye le lehono. Thaba ya Mahufshe gammogo le dithokgwa tše pedi tšeo go boletšwe ka tšona e be e le dibo tša setšhaba sa gaMamabolo. Ge manaba a bona a be a ba hlasela, bahlabani ba bona ba be ba phara thaba gomme ba kgokološetša manaba ao ka maswika a magolo. Go swanetše go gopolwe gore setšhaba sa gaMamabolo se dutše Bjatladi ka dinakong tša dintwa le kgakanego tšeo di tsebjago ka la Mfecane, ka nako ya ge Mazulu, Mandebele le Maswazi bao ba bego ba tsebja ka la Mapono ba be ba ralala le naga ba eta ba bolaya yo mongwe le yo mongwe yoo ba kopana ka yena tseleng. Se se diregile ka nako tša Makgobe Mamabolo le Matšhemo Mogashoa bao e bego e le bahlabani ba bogale Dikolobeng.
Melala yeo e lego magareng ga thaba ya Mahufshe le dithokgwa tše pedi e be e dirišwa bjalo ka lefelo la temo. Go be go bjalwa mafela, mabelethoro, leotša le dibjalo tše dingwe. Bjalo ka ge Bjatladi e be e le naga ya mobu wa go nona, tlala e be e sa tsebje setšhabeng sa gaMamabolo. Go be go na le segwere se sengwe sa go swana le potata seo se bitšwago mohletlwa seo se bego se bjalwa Bjatladi fela. Batho ba setšhaba sa gaMamabolo ba be ba dumela gore segwere se se mela le go hwetšaga Bjatladi fela, e sego mafelong a mangwe a naga. Ka tsela yeo mohletlwa o ile wa napa wa tšewa go ba mpho ya tlhago ya setšhaba sa Dikolobe yeo e sa hwetšego kae goba kae. Ka bomadimabe, pšalo ya Pine le Pilikomo lefelong le, e ile ya tliša kgwahlafalo le tshenyo ya go mela ga mothetlwa.
Ge setšhaba sa gaMamabolo se fihla Bjatladi se hweditše batho ba gaKgopa le ba gaMampa ba dutše ka thokong ya bodikela le borwa bja Bjatladi. Ditšhaba tšeo tše pedi di ile tša fenywa le go thopša gabonolo ke setšhaba sa gaMamabolo. Ka thokong ya bohlabela bja Bjatladi go be go le setšhaba sa Ditlou sa gaMakgoba. Ba ile ba ruma ka go dira kwano le ba gaMakgoba ba maatla gomme ba dula mmogo mengwaga ye mentši.
Temeng ya go feta ga se gwa bolelwa kudu ka ga magoši a setšhaba sa gaMamabolo. Go boletšwe fela ka Seolwana, tatago setšhaba, mosadi wa gagwe ebile e le mohlatlami wa gagwe Mamabuduša; le magoši a mangwe a bjalo ka Sekwala, Ramohwibidu le Mamohlaume. Ga go seo se boletšwego ka ga borena goba go laodišwa ka bjona. Ntlha ye nngwe ye bohlokwa yeo e swanetšego go tšeelwa šedi ke gore Maribe e ile ya ba kgoši ya setšhaba ka nako ya ge go dulwa Bjatladi. Seo se paledišitšego dinyakišišo tšeo di tseneletšego ka ga magoši a mangwe e bile hlokego ya taodišo-ya-molomo ya setšo. Tlhokego ya dingwalwa tše lekanego ka ga setšhaba sa gaMamabolo mehleng ya bogologolo ke yona e dirago gore go be bothata go hwetša tshedimošo.
Kgorogo ya Bodumedi setšhabeng sa gaMamabolo e re kgontšhitše go tseba gore ke kgoši Maribe yo a bego a etile setšhaba pele go tloga Bjatladi mengwageng ya bo 1890. Diketapele tša Bodumedi setšhabeng sa gaMamabolo e be e le batho ba bjalo ka Kamela Raphela, Rauwasa Mogashoa le Makgobe Bopape. Ba ile ba ruta batho go ngwala gomme seo sa tswala setšo se seswa sa go boloka dingwalwa tša ditiragalo mabapi le tatelano borena bja bogoši, kudukudu go tloga ka pušo ya Maribe.
Khudugo ya kgapeletšo
Nakong ya Great Trek (1836-1839) go tla ga Bathobašweu ka gare ga naga go bile go maatla. Lefelo la go nona la Bjatladi e bile le lengwe la mafelo ao a bilego le kgogedi go Bathobašweu. Go na le tšhupo ya gore ka mengwaga ya bo1840 go be go šetše go na le malapa a sego kae a Bathobašweu ao a dulago Bjatladi moo setšhaba sa gaMamabolo se bego se dula gona. Magareng ga bona go be go le monna yo leina la gagwe e bego e le Salmon Marais yoo a bego a bitšwa ka la Oubaas. Go ile go belegwa morwa ka lapeng la Matšhemo Mogashoa, mohlabani yo bogale nakong ya kgošing Maribe, a napa a thewa leina la Oubaas. Mohlomongwe e bile ka lebaka la go kgahlwa ke Marais ga Matšhemo. Batho ba setšhaba sa gaMamabolo, ka lebaka la go palelwa ke go bitša leina la Oubaas ka mokgwa wa tshwanelo, ba napa ba le bitša gore ke Rauwasa. Rauwasa Mogashoa o tšewa bjalo ka motho yo a ralokilego karolo ya bohlokwa ya Bodumedi setšhabeng sa gaMamabolo.
Go ya le ka bohlatse bjo bo filwego ka godimo, go a itaetša gore malapa a mmalwa a Bathobašweu a be a šetše a le gona Bjatladi mengwageng ya bomasomenne a ngwagakgolo ya mafelelo. Mengwageng ya bomasometshela le bomasomešupa, ba be ba šetše ba thopile Dikolobe-tša-Bjatladi ka tsela ye e makatšago. Ripapliki ya Transvaal yeo e bego e dumelela Bathobašweu go ba le dipolasa tše pedi tša go ka ba 3000 morgen ka e tee, mola Basotho ba be ba gateletšwe ke molawana wa Volksraad wo o bego o ba thibela go ba le naga, e bile mahlatse a go šiiša go Bathobašweu mola e bile thupa e bohloko ya mafelelo go setšhaba sa gaMamabolo sa Bjatladi. Go utollwa ga gauta thabeng ya Mahufshe e ka ba e bile kgogedi ya Bathobašweu go tla lefaseng la Bjatladi
Khudugong ya bona ya go tloga Bjatladi, setšhaba sa gaMamabolo seo se bego se etilwe pele ke Maribe, se ile sa leba thokong ya bodikela. Ba fetile dithabeng tša Matlalwe, ba tshela molapo (noka) ya Mphogodiba gomme ba dula lefelong leo le bitšwago gaRakopi (Spitzkop). Ba bangwe ba batho ba gaMamabolo le ba gaLetsoalo ba ile ba ikgethela go šala Bjatladi, gomme ba ineela go šomela boroko (go šoma o sa lefelwe, o šomela go dula polaseng). Ba ile ba šala ka fase ga pušo ya Katane Mamabolo yoo e ilego ya ba ntona ya bona. Ba bangwe bao ba ilego ba ineela e be e le ba gaKgopa le ba gaMampa. Setšhaba sa gaMakgoba seo se bego se le thokong ya bohlabela se ile sa ithaopa go ba abela lefelo la bodulo lebaka la mengwaga ye mentši go fihla ge pušo ya bona (ba gaMakgoba) e fedišwa ka ngwaga wa 1895 ge ntwa ya Makgoba e fela.
Ka moeding wa Mphogodiba ka thokong ya bodikela bja gaRakopi, setšhaba sa gaMamabolo se hweditše morafe wo monnyane wa gaThema wo o tsebegago ka morafe wa Ditlou-tša-Bolepše woo o ilego wa thopša ke setšhaba se maatla sa gaMamabolo. Morago ga fao setšhaba seo sa gaThema se ile sa hudugela thokong ya bodikela lefelong leo le bitšwago Monywaneng (Donhill) gomme kgoši ya bona Makete ya napa ya ba ntona ya gaMamabolo. Le ge ba setšhaba sa gaThema ba be ba thopilwe, go na le tumelo ya gore se sengwe sa seripa sa naga ya gaMamabolo ke sa bona. Le lehono le, batho ba gaThema ba sa hlompša le go tlotlwa bogošing bja gaMankweng.
Go tloga gaRakopi, kgoši Maribe o ile a šutišetša kgoro ya gagwe dikilomitara tše e kabago tše pedi go leba Mafarane, lefelong leo le lego thabeng ya Hwiti. Ka thokong ya bodikela bja thaba ya Hwiti go be go na le malapa a mmalwa a gaMogashoa le Matlebjane. Go be go dumelwa gore ke bafaladi bao ba tšwago nageng ya gaSekhukhune. Ba ile ba tagafatša khutšo ba ba ba holofetša tshepagalo go kgoši Mamabolo gomme ba napa ba ba seripa sa mmušo wa Mamabolo.
Ka ge ba ile ba thopa setšhaba sa gaThema, sa gaMogashoa, sa gaMatlebjane, le ka go matlafatšwa ke go hlakanana le ba gaLetsoalo ba go tšwa Bjatladi, nakong ya ge ba le Mafarane setšhaba sa gaMamabolo se ile sa ba se maatla sa go tsebega. Ke nnete gore kgoši ke kgoši ka setšhaba sa gagwe. Kgoši Maribe e bile mmuši wa batho bao e lego ditlogolwana tša badimo bao e lego ba gagwe le yena, ebile e be e le hlogo ya malapa a bafaladi ao a bego a okeditše setšhaba sa gagwe. Mašemo a magolo a be a lengwa mehleng yeo gomme go bonwa puno ye kgolo ye botse. Khutšo le katlego e ile ya ba bogobe bja bona bja ka mehla mola tlala le ditlaišego e bile dilo tša maloba.
Karogano
Pako ya bogoši le dintwa tšeo di tsogago ka mošate gantši ke tšona di bakago karogano ya setšhaba. Ge se se hlaga, bao ba sa kgotsofatšwego ke seemo sa ditaba gantši ba a tloga gomme ba inyakela botšhabelo magošing a mangwe goba ba ka gopola go ithomela ditšhabana tša bona tšeo di sa bušwego ke kgoši ya moo ba tšwago. Go itaetša o kare se se bolelwago mo se ile sa hlaga setšhabeng sa gaMamabolo ka nako ya pušo ya kgoši Maribe. Go bile le kamologano ye kgolo yeo go dumelwago gore e diregile ka mengwaga ya bomasometshela ngwagasomeng wa mafelelo. Go tšwa ditherišano le batho ba mmalwa ba gaMamabolo, go dumelwa gore tše di latelago ke tšona di bakilego/hlotšego karogano ye:
Taba ya koma/lebollo
Kgoši Maribe, go no swana le magoši a mangwe, o be a na le basadi ba mmalwa. Magareng ga bona go be go na le mosadi yo mogolo goba yona timamello yoo leina la gagwe le sa tsebjego ke mmegedi wa ka wa ditaba. Bjalo ka mmagosetšhaba yoo ebilego a nyetšwego ke sona, go yena go be go lebeletšwe gore a belege morwa yo a tla tlego a tšea bogoši ka moso. Yo mongwe wa barwa ba Maribe e lego Sekwala, yo a belegwego ka lapeng le lennyane, a napa a tsoša tshele.Ge nako ya gore a ye komeng le mphato wa thaka tša gagwe e fihla, a napa a leba morotong gomme a o eta pele. Lebaka la go wela le ile ge le fihla mafelelong ka morago ga kgwedi tše tharo, ge go lebeletšwe gore badikana ka moka ba swanetše go aloga, gwa se be ka mokgwa woo. Ba rile ba sa le thabeng gomme go lebeletšwe gore ba aloge, sebakeng sa go dira bjalo ba napa ba wela bogwera, bjoo e lego seripa sa bobedi sa koma ya banna. Mang le mang o be a makaditšwe ke tiragalo ye ka ge ka setšo bogwera bo latela bodikana ka morago ga mengwaga e mebedi go iša go e mehlano. Lebaka le le gapeleditšego se go direga e bile gore Sekwala le mphato wa gagwe gammogo le sehlophana sa batho ba bagolo go tšwa setšhabeng, ba be ba kwanetše taba ye le kgoši Maribe.
Taba ya Ngwana'a Sehlapelo
Mosadi wa Maribe wa bogoši o be a belegile bana ba basetsana fela. O ile a palelwa ke go belega mošimane yoo a tla tlego a tšea bogoši. Setšo se re ge mosadi wa kgoši yo mogolo goba timamello e ka hloka thari goba ya palelwa ke go belega morwa yo a tla tlago a bewa bogoši, gona o swanetše go ya lelokong la gabo go yo nyala hlatswa-dirope (lekgarebe leo le tla tlago le eba mmane'a bana gore le tle le mmelegele ngwana yoo). Mosadi wa Maribe o ile a leba lelokong la gabo la gaSehlapelo go yo nyaka hlatswa-dirope gona. Setšhaba sa gaMamabolo se ile sa tsebišwa semmušo gore ngwana'a Sehlapelo e tlile go ba hlatswa-dirope yeo e tlilego go belega kgoši ya ka moso.
Go ya ka setšo sa gaMamabolo, e be e le molao gore morwa yo mogolo wa kgoši go tšwa basading ba kgoši ba bannyane, o swanetše go robala le ngwana'a Sehlapelo gomme a mmelegiše morwa yoo a tlilego go tšea setulo sa bogoši. Sekwala, bjalo ka morwa yo mogolo baneng ba Maribe, ya ba yena a lebanwego ke go dira tiro yeo.
Le ge go le bjalo, Maribe ga se a ka a fa morwa wa gagwe Sekwala sebaka sa go ka tsena ntlong ya ngwana'a Sehlapelo bjalo ka ge go lebeletšwe. Monnamogolo o ile a gapeletša go tsena ntlong le hlatswa-dirope yeo ka boyena. Gomme Sekwala o ile are go tatagwe: "Ge o ka tsena ntlong le ngwana'a Sehlapelo gona ngwana'a Sehlapelo e tla ba mmane, eupša ge o ka ntumelela go tsena le yena ntlong, gona e tla ba mmamogolo". Seo se bego se hlalošwa ke Sekwala ka mantšu a ke gore, ge go ka belegwa ngwana wa tatagwe go tšwa go hlatswa-dirope ye, gona ngwana yoo e ka se be kgoši morago ga lehu la Maribe. Se ke ka lebaka la gore ge ngwana'a Sehlapelo a ka tsena ntlong le kgoši Maribe, gona o tlo tšewa go ba mosadi wa Maribe yo monnyane, yoo a fetwago ke mmago Sekwala ka maemo setšhabeng. Ka lehlakoreng le lengwe, setšo sa gaMamabolo se re ge Sekwala a ka tsena ntlong le ngwana'a Sehlapelo gomme ba belega morwa, gona ngwana yoo o tla swanelwa ke go ba kgoši ya ka moso.Ka tsela yeo, ngwana'a Sehlapelo e tla ba hlatswa-dirope ya kgonthe gomme a fiwa maemo a godimo go feta mmago Sekwala.
Go ya le ka mokgwa woo seemo sa ditaba le tshepedišo ya molao di lego ka gona tatelanong ya bogoši bja gaMamabolo, ditaba di ile tša ema ka lehlakoreng la Sekwala. Go swanetše go gopolwe gore mo pakong ye, Sekwala o be a sa lwele bogoši, o be a lwela taba ya gore toka e phethagale bjale ka ge setšo le moetlo wa gaMamabolo o gapeletša seo.
Le ge go la mokgwa woo, ka gare ga lapa la Sesotho, go fetana ga tate le morwa go tšweletšwa ke lebaka la gore morwa o tlamega go bontšha tlhompho go tatagwe. Se, ka bomadimabe se be se sa diragale magareng ga Sekwala le Maribe. Setšhabeng lentšu la kgoši le agelwa morako, go se latele molao wa kgoši go tšewa bjalo ka go nyatša maatla le boetapele bja kgoši. Ka tsela yeo le bakgomana ba mošate ba be ba gapeletšega go bona Sekwala molato ka ge ba be ba gapeletšega go ema le kgoši ka ge lentšu la gagwe e le molao. Ge bothata bo golela godimo, bao ba emago le Maribe ba ile ba tsogela Sekwala le balatedi ba gagwe bao ba bego ba ka tlala seatla maatla. Ka lona lebaka leo, Sekwala le bona balatedi bao gagwe ba ile ba rakwa go tšwa Mafarane gomme ba hudugela Kgwara (moo e ka bago dikilimitara tše hlano go tloga Mafarane) moo ba fihlilego ba itulela gona. Ka bjako ngwana o ile a belegwa ke ngwana'a Sehlapelo gomme a thewa leina la Mankweng.
Taba ya ngwana wa Leburu
Go hudugela Kgwara ga Sekwala le balatedi ba gagwe ga se gwa ka gwa mo kgaoganya le tatagwe sammaruri. Go rakwa ga Sekwala go be go bonwa ke Maribe le balatedi ba gagwe bjalo ka kotlo go lesogana le gore le fetoše mekgwa ya lona ya bonyatši. Le ge ele gore ba be ba fudiša le go nweša mehlape ya bona gotee, go be go se sa na tshepano magareng ga dihlopha tše pedi tše. Karogano ye kgolo ya mafelelo e ile ya latela morago ga tiragalo yenngwe ya madimabe.
Lehono le, magareng ga mošate wa gaMankweng le metsana ya gaMalahlela le gaMailula go na le noka yeo e bitšwago Senobotwane. Leina le le tšwa mantšung a mabedi a Sezulu e lego 'zinwa' leo le rago gore gonwa, le 'bantwana' leo e lego bana. Dihlopha tše pedi tša gaMamabolo mehleng yeo di be di fudiša mehlape ya tšona melaleng ya magareng ga metsana ye mebedi ye le mošate gomme ba nweša diruiwa tša bona nokeng ye ya go elela go tšwa bohlabela go leba bodikela, yeo e putlago magareng ga melala ye. Mehleng yona yeo (ka bo 1860-1870) malapa a mantši a Bathobašweu a be a sepela le Profense ya Limpopo ba nyakana le lefelo la go dula leo le ka bago le phulo ye botse leruong la bona.
Ka letšatši le lengwe sehlopha sa Makgowa ao a bego a sepela ka dilei a e tšwa Woodbush (Houtbosdorp) a ile a kampa kgauswi le noka ye ya Senobotwane. Badišana ba setšhaba sa gaMamabolo ba ile ba kopana le bašimanyana ba tebego ya go makatša ba Maburu lebopong la noka ye. Ba ile ba thoma go bapala le bona. E be e le setlwaedi gore kua madišong gantši bašimanyana ba bannyane ba be ba tlaišwa le go lwantšhwa ke bao e lego ba bagolo. Ka mokgwa wo, bašimane ba rile ge ba raloka ka go rutha, gwa direga kotsi ya gore yo mongwe wa bale ba Maburu a kgangwe ke meetse. Go ile gwa napa gwa thwe bašimane ba Basotho ba rwele maikarabelo tiragalong ye. Maburu ao a ile a befelwa gomme a bolela gore a tla tšea magato a mašoro.
Sekwala le lekoko la gagwe ba ile ba phara sehlopha sa Maribe ka molato wa polao ya mošimane yo wa Leburu. Ka bohlatse bjo, ba bangwe ba bašimane ba sehlopha sa Maribe ba ile ba golegwa ke Maburu a gomme ba tloga le bona go ba iša moo go sa tsebjego ke motho. Mmegedi wa ka wa ditaba o bolela gore Makgowa ao a sepetše le bagolegwa bao go fihla lefelong leo le tsebjago ka la Zebediela lehono gomme ba re go fihla fao ba ba lokolla. Ba boile gae ba gwametše/otile kudu ka lebaka la tlala le go tlišwa.
Noka yeo ngwana wa Leburu a ilego a kgangwa ke meetse ka go yona e ile ya napa ya bitšwa Senobotwane morago ga tiragalo yeo. Ga go na bohlatse bja gore ke ka lebaka la eng noka e ile ya fiwa leina la Sezulu. Tiragalo ya go kgangwa ke meetse ga mošimane wa lekgowa ke yona e tlišitšego karogano ye kgolo ya mafelelo setšhabeng sa gaMamabolo. Sekwala o ile a napa a pharwa ka molato wa go eka setšhaba sa tatagwe gomme batho ba Maribe ba ile ba kwana gore ba mo fediše. Sekwala o ile a tšhabela bohlabela moo a fihlilego a ipopa ngatana le ba gaLetsoalo. Ka morago ga moo morafe wo o ikemego ka bowona wo o tsebjago ka ga wa gaSekwala o ile wa hlongwa. Gona moo go ile gwa ba le dihlopha tše pedi setšhabeng sa gaMamabolo e lego sa gaSekwala le sa gaMankweng (morwa wa ngwana'a Sehlapelo le Maribe). Setšhaba sa ga Sekwala se ile sa dula ka thokong ya leboa la moo go dutšego setšhaba sa Mankweng. Seo se ra gore bogoši bjoo maatla bja kgoši Maribe bo arotšwe ka diripa tše pedi magareng ga barwa ba gagwe e lego Sekwala le Mankweng.
Le ge go le bjalo, go ya ka kgopolo ye, tatelano ya semolao ya bogoši bja magoši a mabedi a e ka sekasekwa . Sekwala, yo e lego morwa wa Maribe eupša wa mosadi yo monnyane, seo a ka se dirago ke fela go tswala ngwana le ngwana'a Sehlapelo gomme ngwana yoo ke yena e ka bago kgoši. Bjalo ka morwa wa mathomo wa kgoši, Sekwala e ka no ba kgoši ge feela morwa wa gagwe e sa le yo monnyane. Ke gona mo Sekwala a ka lokelwago goba a bonwa bjalo ka kgoši. Ka lehlakoreng le lengwe, Mankweng yo e lego ngwana wa madi wa Maribe, le yena o dutše setulo sa bogoši ka phošo. O tswetšwe ke monna yo e sego wa maleba go ya ka setšo, eupša mmagwe yena ke motho wa leba. Ka go dumela go tsena ntlong le Maribe go ba go fihlela go belegwa yena Mankweng, ngwana'a Sehlapelo o loba maemo a gagwe setšhabeng a go ba mothuši wa timamello, e ba yena mosadi yo monnyane wa kgoši Maribe.
Go tloga mola setšhaba sa gaMamabolo se ipeago Bjatladi, bodumedi bo ile bja ata magareng ga sona. Batho ba go swana le Kamela Raphela (yo a bego a bitšwa ka la Mokele Rabbi Raphela), Rauwasa Jonas Mogashoa, Mokgobe Phillip Bopape, Daniel Mogashoa le ba bangwe, e be ele bona diketapele le basepediši ba Bodumedi magareng ga Dikolobe-tša-Bjatladi. Bontši bja botate ba ba Bodumedi bo ile bja tloga bja ya go šoma mafelong a kgole a bjalo ka Pai (Port Elizabeth) le Taamane (Kimberly) gomme go tloga moo ba boile le dibeibele. Ka ge Bodumedi bo be bo sa amogelwe gabotse ke magoši a agMamabolo le batho ka bontši, badumedi ba be ba tlaišwa nako ya mengwaga ye mentši ke magoši a go fapana. Histori ya bogoši bja gaMamabolo kudu mehleng ya pušo ya Sekwala le Mankweng (Mankweng wa pele) e tsenelanywa le karolo yeo e ralokilwego ke bodumedi.
Morago ga karogano ya mafelelo magareng ga Sekwala le Maribe, Maribe o ile a šadišwa le seripa se segolo sa setšhaba sa gaMamabolo. Mengwageng ya bo 1864 le 1865 kgoši Maribe o ile a hlokofala gomme ngwanabo Ramohwibidu a fiwa bogoši go fihlela ge Mankweng yoo e bego e sa le yo monnyane a gola. Ga go tše ntši tšeo di tsebjago ka Ramohwibidu ntle le gore leina la gagwe la nnete ke Lekau-Mmateka le gore e be e le yo mošweu kudu ka mmala, ke ka fao a bitšwago Ramohwibidu. Mmegedi wa ka wa ditaba yoo e lego setlogolwana sa yo Ramohwibidu o tloga a tiišeletša taba ya gore Ramohwibidu ke modimo kgorong ya bagaChueu setšhabeng sa gaMamabolo. Ka morago ga lehu la Maribe, Ramohwibidu o ile a eta setšhaba pele go tloga Mafarane go ya legoleng leo le lego thitong ga thaba ya Hwiti. Go umakwa gore se se diregile mafelelong a mengwageng ya bo 1860. Lefelo le le leswa la bodulo le ile la tsebja ka leina la Mohlakeng.
Ge kgoši e hlokofala gomme yoo a swanetšego go mo latela e sa le yo monnyane ka mengwaga, borangwane'agwe ba tla fiwa marapo a tshepišo ya ditaba tša ka mošate go fihlela ge a gola. Gantši go tla go tsoga mathata ge borangwane ba gana ka bogoši ge nako e fihlile ya gore ba role marapo. Se, ke seo se diregilego ka Ramohwibidu Lekau. Ge Mankweng a gotše, Ramohwibidu o ile a swanelwa ke go mo rolela marapo a pušo.
E be e le mengwageng ya bo 1870 ge bodumedi bjo bo bego bo etilwe pele ke Kamela Raphela le Rauwasa Mogashoa bo gola goba bo ata setšhabeng sa gaMamabolo (Mankweng), le ge ba bangwe ba maloko a setšhaba ba be ba bo lwantšha. Mathomong a ngwaga wa 1878 Moruti Otto Kahl wa go tšwa setasebg sa Berlin nageng ya gaSekhukhune, o ile a etela badumedi ba gaMamabolo ka maikemišetšo a go tlo tsošološa tumelo ya bona le go kgopela go fiwa tumelelo ya tshepetšo ya bodumedi go kgoši Mankweng. Le ge Mankweng a ile a dumela kgopelo ya moruti Kahl, moragonyana o ile a gomiša tumelelo ya gagwe ya go fa badumedi tokologo ya go phethagatša merero ya bona ya bodumedi le borapedi. Ka letšatši le lengwe e rile ge moruti Kahl, Rauwasa Mogashoa le badumedi ba bangwe ba rapela, ba lemoga gore ba dikaneditšwe ke kgoši Mankweng le banna ba gagwe. Magareng ga banna ba kgoši Mankweng go be go na le Marobathota Raphela yoo e bego e le ngaka ye kgolo ya mošate. O ile a tla pele gomme a tloša hlogo ya moruti Kahl ka sehlare sa setšo gore a lebale ka ga dithutišo tša gagwe tša sedumedi. Kahl ka go se mo tšeye šedi, o ile a iša pele ka go ruta lentšu la Modimo gomme a se ke a hlagelwa ke selo.
Ka wona ngwaga woo wa 1878, go ile gwa tla moruti Carl Knothe wa setase sa Berlin gomme a hloma setase sa mathomo nageng ya gaMamabolo lefelong leo le bitšwago Mphome. Go itaetša o kare kgoši Mankweng o be a thoma go dumelela bodumedi ka ge a ile a dumelela Knothe go hloma setase se sennyane lefelong leo le bitšwago Leshoane. Knothe o ile a hloma gape setase se sennyane gaKgokong, motsaneng wo o lego ka fase ga kgoši Dikgale. Badumedi ba bantši ba ile ba hudugela ditaseng tše. Yo mongwe wa badumedi bao e lego Kamela Raphela o ile a ba le diphapano le kgoši Mankweng I gomme a gapeletšega go tšhabela badumeding ba bangwe gaMatjia. Naga ya Mamabolo e be e hlaselwa ke phokotšego ya batho ka ge bjale khuduho ya badumedi e be e thoma go ba ka boati. Ke ge bjale Mankweng I a ilego a swanelwa ke go dumelela bodumedi go thibela kgolo ya khudugo ye.
TMankweng I o nyetše timamello, Tlhohlonya go tšwa setšhabeng sa gaDikgale. E be e le la mathomo kgoši ya gaMamabolo e eya go nyala timamello nageng ya gaDikgale. Go tšwa lenyalong le, go bile le barwa ba bararo e lego Nkoshilo, Sehlomola le Makhudu le morwedi o tee e lego Molatela. Morago Molatela o ile a nyalwa ke Modipa April Letsoalo. Lenyalo le le napile le tiiša setswalle sa nyalano magareng ga bagaLetsoalo le bagaMamabolo.
Dinako tša pušo ya Legodimo (yo a tsebjago ka la Lekau)
Ka morago ga lehu la kgoši Mankweng I ka ngwaga wa 1880, Legodimo, yo mongwe wa barwarragwe, o ile a buša setšhaba sa gaMamabolo. E bile ka lebaka la ge yo a swanetšego go bewa bogoši e lego Nkoshilo, yo e bego e le morwa wa Mankweng I, e sa le yo monnyane. Ga go tsebje tše ntši ka Legodimo ntle le gore setšhaba sa gaMamabolo se be se šetše se hudugetše gaLetlapa go tšwa Mohlakeng ka nako ya pušo ya gagwe. Lefelo le la gaLetlapa le ka ba kilomitara e tee borwa-bohlabela bja mošate wa bjale. Go swanetše go elelwe gore Legodimo le yena, go no swana le rangwane'agwe Ramohwibidu, leina la gagwe la nnete e be ele Lekau. Leina la Lekau, e sa le e eba la tlwaelo lelokong la bogoši bja gaMamabolo ka bophara. Leina la Legodimo go dumelwa e sa le e eba sereto seo a itheilego sona komeng.
Ge Nkoshilo a gotše, o ile a tšea bogoši go tšwa go rangwane'agwe Legodimo. Mmegedi wa ka wa ditaba yoo a sa tsebego gabotse gore Nkoshilo o bušitše go thoma neng go fihla neng, o tseba fela gore pušo ya gagwe e bile ye nngwe ya dipušo tše kopana (ga se ya tšea lebaka le letelele kudu) historing ya gaMamabolo. Go ka no ukangwa gore Nkoshilo a ka ba a bušitše mengwaganyana e se mekae mathomong a mengwaga ya bo 1890. Go kwagala gape gore Nkoshilo o be a sa šetše dikeletšo tša bakgomana ba mošate. Godimo ga fao o be a sa ikemišetša go nyala Motlaupi (yo a bego a tsebja ka la Tlhohlonya), yoo e bego e swanetše go ba timamello go tšwa ga malome'agwe gaDikgale. Go nyala gaDikgale ga magoši a gaMamabolo e be e le seo se kwanetšwego ke mošate. Ka nako ya ge Nkoshilo a hlokofala, e be e sa le a nyetše basadi ba babedi ba bannyane bao e lego ngwana'a Mmamabolo le ngwana'a Mogashoa.
Bogoši bja gaMankweng ka nako ya pušo ya Nkoshilo bo be bo šetše bo hudugetše mošate wa bjale, eupša Nkoshilo o be a se a hlwa a aga kgoro yeo e lego ya gagwe moo. Go tšwa go bao ba di dutšego kgauswi go kwagala gore Nkoshilo o be fetša nako ye ntši a itulela Thabakgone le Bjatladi, fao e bego e le magae a ngwana'a Mamabolo le ngwana'a Mogashoa ka tatelano. Go nyala ngwana'a Mamabolo ga Nkoshilo go se ke gwa bonwa bjalo ka bohlola ka ge ba be ba sa tswalane felo ka madi. Batho ba bantši ba dumela gore go hlokofala ka pela ga Nkoshilo e bile kotlo ya badimo go mo kgina bogošing ka ge a be a sa phele segoši, (a sa latele ditsela le tshepedišo ya bogoši ka tshwanelo).
Bjalo ka kgoši ya setšhaba mehleng yeo, go no swana le bao e bilego magoši pele ga gagwe, Nkoshilo o ile a swara bothata ka ga kgolo ya bodumedi. Bjalo ka bao e bilego magoši pele gagwe, le yena o be a bona bodumedi bjalo ka boloi bjoo bo tlišwago ke Beibele bjoo bo kgonago go kgobokanya batho felo gotee ntle le lentšu la kgoši. Boloi bjo, bo kgobokanya batho ka go letša tšhipi le go ba kgeloša tumelong ya segagabobona ya go ya komeng. Bontši bja badumedi bo be bo sa tšwela pele go tloga nageng ya gabobona go ya go dula setaseng sa Berlin go la Kratzenstein le Leshwane. Kamela Raphela le balatedi ba gagwe ba be sa le gaMatjia. Ka go tšhoga go felelwa ke batho setšhabeng sa gagwe, Nkoshilo o ile a swanelwa ke go bitša Raphela le go mo tshepiša gore o tla mo dumelela a rera lentšu la Modimo ntle le tšhitišo efe goba efe.
Dinakong tša pušo ya Sehlomola
Ka morago ga pušo ya Nkoshilo ye kopana, bogoši bo ile bja fetišetšwa go morwarragwe e lego Sehlomola. Sehlomola le yena o ile a boa ka basadi ba mogolo'agwe go balwa le Tlhohlonya (Motlaupi goba Mosima), mosadi wa bogoši go tšwa gaDikgale. Go tšea basadi ba Nkoshilo ga Sehlomola e be e tloga e le maswanedi go ya ka setšong sa gaMamabolo seo se rego moratho o swanetše go hlokomela basadi ba mogolo'agwe morago ga lehu la gagwe. Se se tšewa go ba toka gore kgoro e kgone go dula e le gona go se be le yoo a tsenelago bahlogologadi e se wa leloko.
Histori ya gaMamabolo e bolela gore leina la Sehlomola ke leina la gaDikgale. Se se ra gore Sehlomola, morwa wa bobedi wa Mankweng I, o be a filwe leina la go tšwa gagabommagwe. Kgonagalo ke ya gore a ka ba a be a theeletše rakgolo'agwe (mmelega mmagwe).
Go tlaleletša basadi ba mogolo'agwe, Sehlomola o ile a nyala ngwana'a Mapheto le ngwana'a Malahlela bjalo ka basadi ba bannyane. Bjalo ka ge e be e le setlwaedi, go tšwa basading ba bannyane go belegwa bao e tlilego go ba bakgomana ba mošate. Ka Sehlomola, Motlaupi o belege morwa yo a bitšwago Mankweng (morago o ile a bitšwa Mankweng II) le basetsana ba bane e lego Molatela, Queen, Kgoso le Malehu. Tumelo ya gore ka nnete Motlaupi e be e le mosadi wa Nkoshilo e sego wa Sehlomola e tiišeletšwa ke ge a ile a thea morwa wa gagwe wa pele leina la Mankweng, a theelela tatago Nkoshilo. Ge nkabe Motlaupi e be e le mosadi wa Sehlomola, morwa wa gagwe wa mathomo e be e tla ba Nkoshilo e sego Mankweng. Go tloga go le molaleng gore Sehlomola o be a swaretše ngwana wa mogolo'agwe bogoši, setulo se sa bogoši e be e se sa gagwe bjalo ka ge bontši bja batho bo gopola. Bjalo ka moratho wa kgoši ye e hlokofetšego, molao wa setšo o be o mo dumelela go tsena ntlong le mosadi wa mogolo'agwe gore bobedi ba tswale yo e tla tlego e eba kgoši ya ka moso.
Ka nako ya ge Sehlomola a fiwa marapo a bogoši, bodumedi bo be bo šetše bo ikepetše setšhabeng sa gaMankweng. Go fapana le bao ba bušitšego pele gagwe, Sehlomola e be e le modumedi yoo a ilego a ba a kolobetšwa ka leina la Kaiser. Ntle le kgonono e bile kgoši ya mathomo gaMamabolo ya go tsena bodumeding le go kolobetšwa. Seo se dirilwe le ke ba bangwe ba batho bao e lego ba mphato wa gagwe bao ba tsebjago ka la Maratwa-a-kgoši. Ka thušo ya Kamela Raphela, Moruti William Mpamba yoo a bego a kgethilwe go ba moruti, o ile a romelwa go tšwa Kapa go tla setšhabeng sa gaMamabolo go tsebagatša kereke ya tokologo ya Scotland (Presbyterian) ka ngwaga wa 1896. Yeo e bile kgetho ya Sehlomola ka ge a be a rata moruti wa Mothomoso go feta wa Mothomošweu. O be a re moruti wa Mothomošweu, Knothe o thopile naga ya Mmasealama (Krantzenstein) le Leshwane go tšwa go Mamabolo gomme a bolela gore o rekile mafelo ao go tšwa mmušong. Moruti Mpamba ke yena a hlomilego setase sa Donhill go la Monywaneng seo se theeletšwego ka mongwaledi wa Foreign Mission Society ya Free Church ya Scotland.
Bjalo ka basokologi, ka baka la moruti Mpamba, Sehlomola le ba mphato wa gagwe go tloga nako yeo ba ile ba thoma go šomiša maina a bona a kolobetšo (a sekgowa). Mehlala ya maina ao ke a bjalo ka Charles (Mamadimo) Mamabolo, Alfred (Mmathata) Mamabolo, Hosiel (Matome) Mogashoa, Alfonso (Ramokgopa) Mahlatji, le ba bangwe bao e ilego ya ba bagolo phuthegong ya moruti Mpamba. Barwa ba bona bao le bona ba ilego ba kolobetšwa, ba ile ba bitšwa ka maina a bona a kolobetšo go latela mehlala ya botatagobona. Seo se ra gore kereke ya Free Church of Scotland, yeo e ilego ya thewa leina ka leswa ka ngwaga wa 1922 gomme ya bitšwa Presbyterian, e ile ya amogelwa ke setšhaba sa gaMankweng gomme ya gola ya phophoma. E bile kereke ya bobedi go hlongwa setšhabeng sa gaMankweng morago ga ya Lutere (Berlin Mission).
Kereke ya Lutere ya moruti Knothe le yona e be e thoma go ba le balatedi ba bantši. Ka ngwaga wa 1896 setase sa Lutere se ile sa hudugela Mphome moo le ga bjale se sa lego gona gomme sa thewa leina la Krantzenstein ka 1908, e le go hlompha Ngaka Krantzenstein wa Berlin Missionary Society. E bile moruti Herbst yo a hudušitšego setase go tloga Mphome go se iša moo le lehono se sa lego gona. Go kwagala gape gore Moruti Carl Hoffman (yoo a tsebjago ka la Mmalebese), yoo a šomilego tša bodumedi Krantzenstein mengwageng ya bo 1906, e be ele mogwera yo mogolo wa Sehlomola. Segwera magareng ga bona e kaba e le sona se bilego le seabe go godišweng ga kereke ya Lutere setšhabeng sa gaMankweng.
Ge ntwa ya mathomo ya lefase (1914-1918) e thongwa, Afrika-Borwa e ile ya tšea karolo e le ge e thuša Britain le Allies. Kgoši Sehlomola le magoši a mangwe a mararo a go tšwa bohlabela bja Kapa e bile magoši a nnoši ao a tsenetšego mmušo wa Afrika-Borwa gomme ba ile ba romelwa France. Mphato wa Maratwa-a-kgoši woo o bego o ikanne go ema le kgoši nako ye kgolo le ye nnyane, ba ile ba se dikadike go mo ema nokeng ka go mo felesetša fao. Phillip Magagane, yoo e bego ele morutiši wa go tuma ka nako yeo, o ile a kgethwa ke setšhaba go ba mofelegetši wa kgoši Sehlomola bjalo ka mošireletši le mofetoledi wa gagwe ka ge yena Sehlomola a be a sa tsebe go ngwala (a sa rutega) ka fao a ka se kgone go ya go kwešiša polelo e šele ya France. Morago ga go buša setšhaba sa Mankweng lebaka la mengwaga ye e ka bago ye masometharo, kgoši Sehlomola-motho-lepeka o iketše badimo ka ngwaga wa 1925.
Dinakong tša pušo ya Makhudu
Ka nako ya ge Sehlomola a hlokofala, Mankweng, yoo a bego a swanetše go buša, o be a na le mengwaga ye masomepedihlano gomme a bonwa e sa le ngwana go ka buša. Makhudu, yo e bego e le rangwane'agwe, o ile a mo swarela setulo sa bogoši. Makhudu yo, e be e le morwa wa mafelelo wa kgoši Mankweng I gomme o be a na le maswanedi a boetapele. Mmegedi wa ka wa ditaba yo a bego a šetše a gotše ka nako yeo, o mpoditše gore Makhudu (yo a bitšwago ka la Mafisha) o be a na le botho le borutho bjoo bo ka fodišago dikgopolo tša banna bao ba tomolelanego mahlo a mahubedu kgorong.
Ka go latela setšo sa Maafrika le go ba setho sa ka mošate, Makhudu le yena o ile a nyala basadi ba go feta o tee. O thomile ka go nyala ngwana'a Mamabolo. Bobedi ba ile ba šegofatšwa ka bana ba bane: Mapodu Alex, yoo a ilego a tla a ba morutiši wa go tuma, mokgomana yo mogolo wa mošate le rakgwebo wa go tuma lefelong leo la gabo, e bile yena ngwana wa bona wa mathomo. Ba bile gape le Mokata (morwa), Makolobale (morwedi) le Mohure (morwa). Go latela setšo sa bogoši bja gaMankweng, Makhudu o ile a ya gaDikgale go nyala motswala'agwe, Mmamakgotla Priscilla Ntsima. Morago ga gore thari ya bona e felele fase, ba ile ba atlega ba ba le basetsana ba bahlano: Tonki, Moloko, Motlaupi, Molakeng le Molatela. Sehlomola o ile a bolaya Kaiser, yoo a bego a latela Tonki gomme yena e be e le mošimane a le noši ka lapeng. Le ge Mmamakgotla e be e le mosadi wa bobedi wa Makhudu, ka setšo le molao e be e le mosadi yo mogolo ka maemo go ngwana'a Mamabolo. Lebaka e le ge ngwana'a malome ka setšo e le mosadi wa maleba yoo motho a mo fiwago ke badimo go feta basadi bao a ikgethelago bona. Ga se ya ba mošate fela wo o thabelago le go reta go nyala Mmamakgotla ga Makhudu, eupša le setšhaba ka kakaretšo se ile sa laetša go roriša taba yeo. Yo mongwe wa babegedi ba ka ba ditaba yo a hlatsetšego monyanya wa mabonwa wa Mmamakgotla o re: "E be e le ka 1913 ge monyanya o šegofatšwa ka kerekeng ya Sehlomola (United Free Church of Scotland) go la Donhill. Bohle, go akaretšwa le makgarebe ao a bego a apere mašira a bona, ba be ba hlabile mekgolokwane ka lethabo ba opelela medumo ya sethunya sa tumedišo go kgoši. Wo e bile monyanya wo mogolo go baratani bao ba kolobeditšwego e lego Makhudu Sam le Mmamakgtla Priscilla"
Go noswana le mogolo'agwe Sehlomola, Makhudu le yena gammogo le mpahto wa gagwe wa Mafsikana ba ile ba kolobetšwa. Bjalo ka modumedi, o ile a thoma go šomiša leina la Sam gomme le ba mphato wa gagwe ba ile ba bitšwa ka maina a bona a kolobetšo. Yena le mphato wa gagwe ba ile ba tsena sekolo sa Kamela Raphela kua Donhill seo e bego e le sekolo sa mathomo sa Presbyterian gaMamabolo sa go hlongwa ka ngwaga wa 1896 ka tumelelo ya kgoši Sehlomola. Morutiši wa bona e be e le Elton Dwasho yoo a gorogilego go tšwa Kapa ngwageng wa 1898 gomme ya ba morutiši wa mathomo wa go ba le mangwalo a borutiši go thuša Raphela. Bjalo ka barutwana, ba be ba ngwalela godimo ga matlapa gomme Sepele sa Adama {Please check this title} e bile puku ya go tsebega yeo ba e badilego. Ka se, Makhudu o laeditše mohlala wo mobotse wa gore go se tsebe go ngwala e swanetše go ba selo sa maloba.
Mphato wa sekolo sa thabeng e ile ya ba diketapele tša sekolo sa thuto ( seo se ikadilego godimo ga Bodumedi e sego melaong ya setšo). Se e bile matswalo a tokologo ya bodumedi le thuto. Go ile gwa napa gwa agwa dikereke tše ntši gomme dikolo tše bjalo ka Thume le Mahlanhle di ile tša bulwa. Mohlahlobi wa dikolo Morena P. A. Hoffman o kile a bolela gore ka ngwaga wa 1925 go be go šetše go na le dikolo tše tshela setšhabeng sa gaMankweng
Makhudu e be e le molemi wa seroto. O ile a dira serapana sa merogo lebopong la noka yeo e bego e feta kgauswi le motsana wa Mafarane. O be a ratwa kudu ke badišana ba dipudi le dikgomo ebile ba be ba mmitša Koko Mafisha, kudu ge ba be ba rata go re a ba fe dipotata ge ba mmona ka serapaneng. Temo e be e le tsela ya gagwe ya go iphediša, kudu ka morago ga 1931 ge pušo ya gagwe e fihlile mafelelong. Le ka morago ga pušo ya gagwe, Makhudu Sam, o ile a no fela e le mokgomana yo mogolo wa mošate gomme a thuša ka go eletša kgoši Mankweng. O hlokofetše ka 1953 gomme a bolokwa Segwetiane, moo e lego lefelo leo go bolokwago magoši a gaMankweng.
Mankweng II, yo a bego a tsebja ka la Athlone goba Magalane goba Sello, o belegwe ka 1901. O tsene sekolo Thune moo hlogo ya sekolo e bego e le Phillip Magagane yoo ka 1920 a ilego a hlohleletša setšhaba gore se romele Athlone Lovedale College go la Kapa go ya go ithutela dithutwana tša ka godimo. Ka hlohleletšo ya Makhudu, lapa le lengwe le le lengwe le ile la swanelwa ke go ntšha sheleng gore kgoši ya bona e ye Lovedale.
Le ge go le bjalo, ka lehu la Sehlomola ka 1925, Mankweng o ile a swanelwa ke go boa gae gore a tle a homotše rangwane'agwe Makhudu. Go tloga moo, ke moo setšhaba se ilego sa lemoga nyakego le tlhokego ya thuto ya ka godimo gomme masogana a mantši a bjalo ka Doasho Mamabolo, Matthews Thema, Selope Thema (yoo moragonyana e ilego ya ba leloko la go botega la SANNC), Harry P Mamabolo, Harry Q Mamabolo, Crasley Mahlatji, Heniel Bopape le ba bangwe ba bantši, ba ile ba tloga ba leba Lovedale ka mengwageng yabo 1910 le 1920. Ba bangwe ba ile ba ithutela borutiši mola bangwe ba ile ba ithutela bobetli le boagi. Masogana a a ditswatswa gammogo le yoo e tlilego go ba kgoši ya bona, ba ile ba thuša kudu ka go raka leswiswi leo le bego le ditela tlhabologo setšhabeng sa gabobona.
Magareng ga tše dingwe, Mankweng le baithuti ka yena ba Lovedale, ba ile ba ithuta kgwele ya maoto yeo ba ilego ba napa ba e tliša gae gore e tsebje e be e ralokwe. Le ka nako ya gagwe ya bogoši, Mankweng o be a rata kgwele ya maoto kudu moo a ilego a ba a hloma sehlopha sa gagwe sa Mankweng GG Mošate ka 1950. E be e le motsomi wa go tsebega. Makga a mantši o be a bonwa ke badišana a na le dimpša tša gagwe tše ntši. Bao ba bego ba mo dutše kgauswi ba bolela gore sešebo sa gagwe gantši e be e eba nama ya diphoofolo tša naga.
Mankweng Athlone o hlomilwe setulong sa bogoši bja Dikolobe-tša-Bjatladi (setšhaba sa gaMankweng) ka ngwaga wa 1931 e le Mankweng II. Yo mongwe wa babegedi ba ka ba ditaba yo e lego motlogolo wa kgoši, o sa gakologelwa gabotse nako ya ge sefoka sa bogoši le taolo di fiwa Mankweng ke rangwane'agwe Makhudu yo a bego a mo swaretše bogoši semmušo moketeng wo mogolo.
Ka ngwaga wa 1936 Mankweng II, ka kwano ya bakgomana ba bagolo ba mošate, o ile a nyala timamello Motlakaro Sophia, morwedi wa kgoši Phatudi Mphahlele wa setšhaba sa gaMphahlele. Seo se ra gore o be a fapane le setšo sa bogoši bja gaMamabolo sa go nyala timamello gaDikgale. Ka bomadimabe bobedi ba bile le ngwana o tee fela wa mosetsana e lego Molatela, gomme a ba tlogela e sa le lesea mengwageng ya bo 1937. Mankweng II o hlokofetše ka 1966, pele ga ge kgoro ya mošate e ka nyala hlatswadirope go tla go belegela Motlakaro yoo e tla tlego e eba kgoši ka moso. Mmegedi wa ka wa ditaba yoo go itaetšago taba ye e mo tshwenya kudu o re: "Potšišo ke gore ke mang a tla tlago a tšea setulo se sa bogoši morago ga Motlakaro (mosadi wa Mankweng II yo a ilego a buša morago ga lehu la gagwe)?. Setšhaba se ile sa tšea nako go nyala hlatswadirope moo e lego gore Motlakaro o ile a inyakela hlatswadirope ka boyena. Ba bangwe ba bakgomana ba mošate ba ile ba dumelelana le kgopolong ye ya gagwe, mola ba bangwe ba ile ba ganana nayo. Ka gona potšišo ye e hloka karabo ya maleba bokamosong bja setšhaba sa gaMamabolo".
Engenas Lekganyane, setlogolo sa Marobathota Raphela yoo e bego e le ngaka ye kgolo ya mošate nakong ya pušo ya Mankweng I, o bile le balatedi ba bantši gaMamabolo mengwageng ya bo 1930. Ka 1938. Mathata a ile a tsoga ka lebaka la pako ya maatla (borena) magareng ga Engenas le kgoši Mankweng II. Ditaba di ile tša befela pele ge Mankweng II a thoma go lemoga gore batho ba fa Engenas dimpho tše bjalo ka dikgomo, dinku le dipudi. Basadi le bona ba be ba dira mešomo ye bjalo ka go lema, go hlagola le mešongwanašongwana ye mengwe yeo ka tlwaelo ba swanetšego go e direla mošate, e sego motho fela.
Engenas o be a kgethile letšatši la Laboraro go ba letšatši la thapelo ya basadi. Go ile gwa direga gore Laboraro le lengwe, komiti ya Basadi ba gaMamabolo e beakantšhe gore basadi ka moka ba gaMamabolo ba tle go kopana gomme go lokišwe dintlo tša kgoši le mošate ka kakaretšo. Bjalo ka ge Laboraro e le letšatši la thapelo ya basadi ba ZCC, basadi bao e lego maloko a kereke yeo ba ile ba kgetha go ya thapelong gomme ba se tle mošate. Go Mankweng, se ile ya ba taetšo ya mankgonthe ya gore Engenas o mmakiša bogoši.
Mankweng II o ile a se be le kgetho eupša a biletša Engenas kgorong go tla go ikarabela molatong wa go itira kgoši. Gona moo Engenas o ile a fa basekiši ba gagwe temana ye: "Mang le mang yo a nyakago go thibela noka go ela, o swanetše a dire bjalo ka sehla sa marega, ka gore ge a ka leka go thibela noka go ela ka sehla sa selemo mola noka e tletše, gona o tla ba a leka go dira seo se sa kgonegego". Setswalle magareng ga Engenas le Mankweng II se ile sa sesefala moo e lego gore ka 1939 Engenas o ile a bona bokaone e le go kgopela lengwalo la tokollo gore a tloge nageng ya Mankweng. O ile a hudugela Boyne moo a ilego a reka polasa gomme a hloma kereke ya gagwe yeo e ilego ya gola go fihla seemong seo e lego go sona le lehono.
Mengwageng ya bo 1940 setšhaba sa gaMamabolo se be ikgantšha le go ikgodiša ka dialoga tša go tšwa Fort Hare. Dora Mamabolo, morwedi wa Timothy Mamabolo wa Tshwane, yoo moragonyana a ilego a nyalwa gaNgamane, e bile sealoga sa mathomo ka 1943. Gape sealoga go tšwa Fort Hare e bile Jeffrey Mamabolo wa Kgatla gomme ka morago ga moo ya ba morwarragwe Ashley. Bobedi e be e le barwa ba Sam yoo ka nako yeo e bego e le morutiši sekolong sa Sekwala. Ka 1948, Alexander Letsoalo yoo e ilego ya ba serutegi sa go tsebega nageng ya gaMamabolo, le yena o ile a amogetšwa lengwalo la B. A. go tšwa gona kua Fort Hare. E bile ka hlohleletšo ya Letsoalo le kgoši Mankweng ge sekolo se se phagamego sa Mankweng se tla hlongwa ka 1949. Se e bile se sengwe sa dikolo tša mathomo tša thuto ya godimo ka mono Northern Transvaal.
Nakong ya ge Kgoro ya Thuto ya Babaso e nyaka go hloma kholetšhe ya borutiši thokong ya Leboa ka 1945, naga ya gaMamabolo e be e le magareng ga tšeo di ukangwago go ba tšeo di loketšego go ka kgethelwa morero wo. Lebaka e bile la gore gaMamabolo go na le dikolo tše dintši go feta mafelong a mangwe. Le ge go le bjalo, setšhaba se be se se sa na tshepo ye e feletšego go mohlahlobi wa dikolo, Morena P. A. Hoffmann, yoo e bego e le morwa wa Moruti Carl Hoffman, yo mongwe wa baruti ba go tšwa Gemany yoo a thopilego Kratzenstein le Leshwane setšhabeng sa gaMamabolo ngwagasomeng ya bolesomesenyane. Ka fao setšhaba se ile sa gomiša kgopelo yeo gomme kholetšhe yeo e ile ya agwa gaMokopane kgauswi le Potgietersrus ka 1947.
Pele ga ge molawana wa Extension of the University of Education wa 1959 o ka phatlalatšwa, woo o diretšego gore Yunibesithi ya Lebowa e hlongwe, Dr. W.W.W Eiselen yoo e bego e le mongwaledi wa Kgoro ya Merero tša Selegae le Morena M.J.Madiba yoo e bego e le mohlahlobi wa dikolo, ba ile ba ya go kgoši Mankweng II go kgopela tumelelo ya go hloma yunibesithi nageng ya gagwe. Gomme University College of the North e ile ya hlongwa go la Turfloop, polaseng ya setšhaba sa gaMankweng. Motsebodulo wo o ilego wa ba gona go dikologa yunibesithi ye o ile wa bitšwa Mankweng (o theeletšwe ka kgoši Mankweng II).
Ge yunibesithi e bulwa semmušo ka la 2 March 1960, kgoši Mankweng II yoo a neetšego ka £100 le dipholo tše pedi gore di hlabelwe monyanya wo, o be a tsebišitšwe ke morektoro Prof. E.F. Potgieter bjalo ka moneedi yo bolo. Naga ya gaMankweng e ile ya ba sediba sa thuto ka nnete, moo koma e ilego ya šutelela tshepetšo ya sekolo sa sebjalebjale.
E rile mokgoši wa 'mabu a utswitšwe ga Mankweng!' o hlabja ka la 9 July 1966, setšhaba ka moka sa ba sellong sa masetlapelo ka baka la lehu la tatagobona (Mankweng II). Tirelong ya poloko ya gagwe, moo Morena A.S. Letsoalo e bego e le moswara-marapo, diboledi ka moka di ile tša tumiša le go reta kgoši Mankweng bjalo ka senatla seo se šometšego tšwelopele le kgatelopele ya setšhaba sa gagwe ka ntle le go lapa; monna yoo a bilego le tšhomišanommogo ye botse le magoši ao a agelanego nao go hlabolleng Polokwane Regional Authority, yoo a swerego dipoledišano le mmušo ka ga go hlola khutšo nageng ya Afrika-Borwa. Thapelo ye ya tlhobošo e tsenetšwe le ke Morena P. A. Hoffmann yoo a bego a emetše Bantu Education, kgoši Mamokgalake Chuene, yoo a bego a emela magoši; mokgomanamogolo Doasho Mamabolo, yoo a bego a emela batho ba gaMamabolo nageng ya Afrika-Borwa. Senatla Kolobe-ya-Bjatladi o ile a robatšwa Segwetiane.
Histori ya Sekwala go fihla Kgokong
Bjalo ka ge go tlhathollotšwe temeng ya bobedi, mengwageng ya bo 1860, Sekwala le seripana sa gagwe sa setšhaba sa gaMamabolo ba ile ba tloga Kgwara morago ga go kgangwa ke meetse ga ngwana wa Leburu. Ba lebile thokong ya bohlabela mafelelong ba ikhwetša ba le gaMathunyeng, nageng ya kgoši Letsoalo, moo ba ilego ba kgopela botšhabelo. Morago ga go loba kgoši ka mothepana, ba ile ba fiwa naga ya go dula go la Molokobje. Go tšhabela gaLetsoalo ga Sekwala go bonwa bjalo ka poeletšo historing ya setšhaba sa gaMamabolo go tloga kgale, ka ge setšhaba se se kile sa dula gaLetsoalo nako ye telele. peleng
Ka lebaka la diphapano le ba gaLetsoalo, Sekwala le setšhaba sa gagwe ba ile ba tloga gomme ba hudugela thokong ya bodikela. Go dumelwa gore ba ile ba feta Duiwelskloof ya lehono. Gona gape le taba yeo e hlokago bohlatse gabotse ya gore ba ile ba sepelela gape thokong ya leboa go fihla Venda. Seo se dumelwago ke setšhaba ga bjale ke gore, ba rile go fihla Soekmekaar ya bjale ba e furalela go leba thokong ya borwa. Ba sepetše go fihlela ba feta Segopje yeo ka morago e bilego lefelo la bona la bodulo gomme ba dula Kgokong yeo ka nako yeo e bego e le ka fase ga taolo ya kgoši Dikgale. Se se hlalošitšwe ke yo mongwe wa babegedi ba ka ba ditaba, yoo a bitšago kgoši Dikgale bjalo ka kgošikgolo ya Sekwala yoo a tšhabetšego go yena morago ga go fenywa ke morwarrago Kolobe e lego Mankweng.
Mengwageng ya bo 1990, Sekwala yo a bego a šetše a tšofetše, o ile a hlokofala gomme a bolokelwa Kgokong. Setšhaba sa Sekwala morago se ile sa thoma go dumela gore badimo ba sona ba thabaneng ya Kgokong moo kgoši ya bona e boloketšwego gona. Kgabedi, Mamotjau le Seswai e be e le barwa ba Sekwala. Kgabedi e be e le yena a swanetšwego ke bogoši, Mamotjau o hlokofetše pele ga tatagobona gomme Seswai a bewa bogoši.
Pušo ya Seswai
Yo mongwe wa babegedi ba ka ba ditaba yo a phetšego nakong ya pušo ya Seswai o ngwadile tše di latelago: "Ebe e le monna wa senatla wa go ema ka maoto yo moso. E le Kolobe ya nnete ka tlhago yoo a bego a phela a nametše pere ya gagwe ya go bitšwa Mmalefalane gomme a farafarilwe ke dimpša tše tharo. O be a bonwa ka jase ya gagwe ya sejoni le diputse (boots) le mongwatse wa makhaopoy hlogong"
O be a bitšwa gore ke morwa wa Sekwala morwa Mantši-apara-kgokong, gomme se se hlalošago gore mmago Sekwala e be e le Mantši. Morago ga go fiwa bogoši, Seswai o ile a ya setšhabeng sa gaMachaka (Botlokwa) go yo nyala mosadi. Seswai e be e se kgoši ya go timana. Se se hlatselwa ke gore o be a fela a gopola gore bogoši bjo gabotsebotse ke bja mogolo'agwe Kgabedi, yo a hlokofetšego pele tatagwe a hlokofala. Ka go realo, o ile a dira tumelelano le setšhaba yeo go ya ka yona timamello, yo ka setšo e swanetšego go ba mosadi wa Kgabedi, e bego e swanetše go nyalwa. Se se laetša gore o be a tloga a tseba gore yoo e swanetšego go ba kgoši o sa tlile go belegwa. Go na mo setšhabeng, o ile a nyala ngwana'a Mathosa bjalo ka timamello. Ke ka lebaka leo kgoro ya gaMathosa e tsebjago ka la Mmopa-kgoši. Ka go realo go ka rungwa ntle le kgonono gore Seswai e be e se yena a swanetšwego ke bogoši, eupša e be e no ba moswaredi fela. Mengwageng ya bo 1900, Seswai le setšhaba sa gagwe ba ile ba hudugela gaKama, bokgole bja go se fediše pelo go leba thokong ya borwa bja Kgokong.
GaKama, moo setšhaba sa Sekwala se ilego sa dula gona, e be e le polasa ya lekgowa leo batho ba tikologo ba bego ba le bitša Sekgerekgere. O be a dula a gohlola o kare o swerwe ke sehuba sa TB, seo a rego ge a gohlola go kwagale modumo wa kgere-kgere. Ka bomadimabe leina la gagwe la nnete ga le tsebje. Ka 1903, polasa yeo ya Turfloop e ile ya rekwa ke barwa ba babedi ba ga Israelsohns e lego Max le Woolf, bao e bego e le bafaladi ba Majuta go tšwa Latvia le Lituania go la Russia. Bobedi ba ile ba aga letamo leo ga bjale le tsebjago ka la Turfloop Dam, polaseng ya bona. Ke gona mo polaseng ye moo moragonyana go ilego gwa hlongwa yunibesithi ya Lebowa ka ngwaga wa 1959. Morena Thal, yoo le yena e bego e le mofaladi wa Mojuta, o ile a aga lebenkele la mathomo gona mo, leo ka moragonyana e ilego ya ba la Moruti Makgobe Bopape.
Ka nako ya ge ba le gaKama, go ile gwa phulega phapano magareng ga Seswai le batho ba gaDikgale. Go kwagala gore e be e le selemo dinakong tša ge go lengwa ge se se direga. Lebaka le legolo leo le hlotšego phapano ye ke pako ya mašemo. Mo ntweng ye, batho ba gaSekwala ba be ba dumela gore batho ba gaMankweng bao ba nyetšego timamello ya bona gotšwa gaDikgale, ba hlohleletša madira a bona go thuša Dikgale. Mola batho ba gaDikgale bona ba dumela gore Sekwala o thušwa ke Makgowa ka ge ba be ba bone batho ba mmala wa go taga ba gaBopape ba na le madira a gaSekwala. Madira a Makgwadiba'a Sekwala a ile a hlabana ka mafolofolo kgahlanong le madira a gaDikgale go fihlela ge Moruti Bopape a tsena ntwa yeo ka bogare gomme phapano ye ya go hloka ntlha le thito ya fihla mafelelong. Ka 1907 Seswai le setšhaba sa gagwe ba ile ba huduga gaKama go ya moo go tsebjago ka la Tlhahlaganya, moo lehono go lego bookelo bja Mankweng. Se e bile ka lebaka la go se kwešišane le bagaIsraelsohns.
Tlhahlaganya e laetša gore ba bangwe ba batho ba Sekwala ba ile ba dula gaMotholo mola ba bangwe ba ile ba dula gaThoka. Mafelo a mabedi a a ka thoko ga Tlhahlaganya, ka thokong ya bohlabela le ka bodikela ka tatelano lefelong leo le bitšwago Kwaga Syferkuil.
Tlhahlaganya dilo di ile tša befela pele le go feta. Go kwagala gore Kwaga o ile a ntšha molao wa gore banna ka moka le bahlogadi ba swanetše go šoma ba sa lefiwe ba 'šomele boroko', seo se tsebjago le ka Seafrikanere e le 'more kom or sommer', e le ge ba šomela gore ba dula nageng ya gagwe. Le ge ba ile ba dula fao tekano ya mengwaga ye šupa, batho ba gaSekwala ba be ba dula ba na le phapano le mongmabu wa bona. Ke ka nako ya ge ba le gona mo Tlhahlaganya ge go tla belegwa kgoši ya bona ya ka moso e lego Maribe James ka ngwaga wa 1912. Morago ga go kgotlelela ditlaišego polaseng ya Kwaga, setšhaba sa Morwa'a Mantši se ile sa tšea sephetho sa go arogana. Ba ile ba hudugela bohlabela, ba feta meboto yeo go yona go agilwego yunibesithi ya Llebowa lehono, gomme ba dula fao go tsebjago ka la Mmalesa.
Setšhaba se ile sa buša moya e le taetšo ya go thabela khutšo ge se le Mmalesa morago ga ditlaišego tšeo se bilego go tšona kua Tlhahlaganya. Go ntšhitšwe koma gona moo Mmalesa yeo yo mongwe wa babegedi ba ka ba ditaba e bego e le modikana go yona. Le ge go le bjalo Mmalesa e be e dutše e se naga ya bona. Seswai le batho ba gagwe ba be ba lapišitšwe ke go kgopela go šutelelwa nageng tša batho ba bangwe.Go swanetše go gopolwe gore Seswai o be a na le setšhaba se segolo eupša a se na naga yeo a ka dulago ka khutšo le sona ya ba ga bona. Se se swanetše go lebelelwa ge a be a bapetšwa le magoši a mangwe a bjalo ka Mankweng, Dikgale, Molepo le ba bangwe bao e bego e šetše e le mengwagangwaga ba na le mafelo ao gothwego ke a bona. Ka gona Seswai o ile a swanelwa ke go inyakela lefelo leo le tla mo itiago makopo.
Go tloga ka 1920 setšhaba sa gaSekwala se ile sa leka ka moo se ka kgonago go ikhweletša naga yeo e ka bago ya sona. Setšhaba se se be se thušwa le go hlohleletšwa ke Moruti Makgobe Bopape yoo a bilego le polasa Kgokong go tloga ka ngwaga wa 1906. Bopape o ile a ema setšhaba sa gaSekwala nokeng maitekelong a bona a go hwetša Doornfontein gore e be naga ya bona. Go ile gwa kwanwa ka la gore lapa le lengwe le le lengwe le swanetše go ntšha £20 gore go rekwe Doorfontein (yeo go bona e bitšwago Segopje) yeo e ilego ya ba naga ya bona.Ba thomile go hudugela Segopje ka 1921. Pušo ya kgoši Seswai e ile ya latela ka 1922. Ngwaga goba ye mebedi morago ga khudugelo ya bona go ya Segopje ge kgoši Seswai a hlokofala gomme Sefelefele yo abego a tsebja ka la Lekau ebile e le mokgomana wa mošate, o ile a fiwa marapo a pušo gore a swarele Maribe yoo e bego e sa le yo monnyane.
Pušo ya Maribe
Maribe, yo a tsebjago ka la Senakangwedi, yoo mmagwe e bego e le ngwana'a Mathosa, o be a na le bagolo ba bararo ba basetsana e lego Morufa, Kgetja le Malehu. O ile a tšea bogoši bja Sekwala ka ngwaga wa 1942. Setšhaba se ile sa nyala Mmasemadi go tšwa gaMachaka bjalo ka timamello ya Maribe. Kgoši Maribe, yoo a bego a tsebega gape ka la James, o ile a nyala gape basadi ba babedi go tšwa lapeng la ga Mathosa gomme basadi ba gagwe ba bannyane le ngwana'a Ramusi go tšwa ga Machaka ya ba mosadi wa gagwe wa mafelelo. Ka go nyala timamello go tšwa setšhabeng sa gaMachaka, Maribe o be a latela mohlala wa rangwane'agwe Seswai. Bjalo ka tlotlo le tlhompho go batho ba bommagwe ba gaMathosa, Maribe o ile a nyala batswala ba gagwe ba babedi. Yo e tlilego go ba kgoši ya ka moso, Molapi Phillip o belegwe ke Maribe le Mmasemadi. Ka tsela yeo, e napile ya ba molao wa setšo setšhabeng sa gaSekwala gore se nyala timamello ya sona go tšwa gaMachaka. Molapi, bjalo ka kgoši ya ka moso, le yena go lebeletšwe gore a tle a dire ka tsela yeo.
Bodumedi le Thuto setšhabeng sa Sekwala
Bodumedi setšhabeng sa gaSekwala bo tlišitšwe ke Daniel Magoba check this surname in the source text, Makgobe Phillip Bopape, Silas Makgoba le ba bangwe mengwageng ya go feta. Bjalo ka ge badumedi ba fela ba kopana le mathata mafelong a mangwe, banna ba le bona ba ile ba hwetša gore thero ya bona ya lentšu la Modimo ga e amogelwe ka tshwanelo setšhabeng, kudu go kgoši Sekwala ka boyena. Thuto ya bona ka ga Morena Jesu bjalo ka kgoši ya dikgoši e be e dira gore Sekwala a se kgotsofale. Sekwala, ka go tšhogela bogoši bja gagwe, o ile a thoma go monafalela Morena Jesu yo go bolelwago ka yena mehla ye. Ka morago ga lebakanyana, kgoši Sekwala o ile a kgahlwa ke thero ya Daniel Magaba check the surname kudu ge a rera ka thutwana ya gore "bahu ba tla tsoga mabitleng". Go tloga moo o ile a hlohleletša batho ba gagwe go amogela dithutišo ka ga Morena Jesu. Sekwala o be a se a kwešiša thero ya Magaba gabotse ka gobane yena o be a nagana gore seo Magaba a se bolelago o ra gore madira ka moka a gagwe ao a fetilego le marumo a tlo boa gape a phela ka sebele, gomme a tla a mo thuša go lwa gore a thope bogoši bja Dikolobe go morwarragwe Mankweng.
Kgato ya tsogo ya bahu, go ya le ka moo Sekwala a bego a e kwešiša ka gona, e tšea nako ye telele ka fao o ile a thoma go fela pelo. Ka yona nako yeo bakolobetšwa setšhabeng sa gagwe ba ile ba thoma go gana go rapela lehwama (mohlare wa thitikwane) mola ba bangwe ba ile ba gana go latela le go phethagatša melao ya setšo ya 'go betha mphoka' (ge go nešwa pula) gomme ba bona koma bjalo ka boheteng. Ke moo Sekwala a ilego a thoma go ipona botlaela a re o forilwe gomme a thoma go bitša Magaba gore ke moradia wa maaka. Gona moo a laela gore Magaba le baphološwa ba gagwe ba lelekwe gomme dipuku tša bona di fišwe ka mollo. Makgobe Bopape, yoo a bego a bona kgoši Dikgale bjalo ka kgošikgolo go Sekwala o laetša gore Dikgale o be a sa kwele Sekwala bohloko ka taba ya gore madira a gagwe ga se a tsoga mabitleng ka ge Sekwala a ka be a bile le maatla gomme ka go dira bjalo ya ba mootlwa go yena.
Moragonyana e rile ge Makgobe Bopape yo e bego ele setlogolwana sa Makgobe Mamabolo, mokgomana wa mošate le mohlabani yo bogale a rera lentšu la Modimo go la Botlokwa, Sekwala a mo kgopela gore a tle Kgokong. O ile a motshepiša gore o tla rapa batho ba gagwe gore ba kolobetšwe ka bontši. Bopape o ile a napa a fiwa tumelelo ya go tloga Botlokwa go ya Kgokong.{The sentence starting with Silas Makgoba ga ke bone gore e tsena bjang lefokong leo e lego ka gare ga lona, ka fao nke o le hlokomele hle!}
Seswai, morwa wa Sekwala yoo a ilego a ba kgoši moragonyana, le yena a ile a amogela bodumedi. O ile a kolobetšwa ke moruti Knothe wa Kratznstein gomme a fiwa leina la Jacob. Bothata bjo bogolo bja Jacob e be e le gore bodumedi bo ganana le go nyala basadi ba go feta o tee. Le ge a be a amogetše bodumedi, Seswai o ile a no fela a latela setšo sa go nyala basadi ba go feta o tee.
Go ata ga dikolo setšhabeng sa gaSekwala ga se go tšeye nako go latela dikereke. Ntlha ye tee fela yeo e ka bago e ditetše go ata ga dikolo setšhabeng sa gaSekwala ke lebaka la ge batho ba gaSekwala go ba tšere nako e telele go ka hwetša lefelo leo ba ka dulelago sammaruri. Bjalo ka ge e be e le bašutelelwa dinageng tša magoši a mangwe, go be go sa be bonolo gore ba ka dula fase gomme ba rera ka ga go ikagela sekolo seo e lego sa bona. Batho ba mmalwa bao ba bego ba rutegile, ba be ba etšwa dikolong tša dinaga-mabapi tše bjalo ka gaDikgale le gaMankweng.Ka morago ga go reka Kgokong ka 1906, Makgobe o ile a aga sekolo ka thoko ga kereke ya gagwe.
Sekolo sa Sekwala seo se theeletšego ka kgoši Sekwala, e bile sekolo sa mathom go agwa ke setšhaba sa gaSekwala ka 1928 go tloga mola ba thopile Segopje bjalo ka naga ya bona. Go agwa ga sekolo sa Sekwala go be go etilwe pele ke Shai yoo e bego tatago Moruti Shai-Ragoboya le Seabi yoo moragonyana e ilego ya ba moruti. Sekolo se se be se agilwe ka fase ga taolo le tlhokomelo ya kereke ya Lutere le ya Aglican. Dihlogo tša sekolo sekolong se di be di bewa ka go šielana, ke gore: hlogo ya sekolo ya Molutere e be e fiwa maatla a taolo go fihla lebaka le le rilego, gomme ge lebaka leo le fedile, go bewa ya Moanglican lebaka la mengwaga ya go lekana le ya wa peleng. Go ile gwa latela barutiši ba go tuma mo sekolong sa Sekwala, ba bjalo ka Sam Mamabolo, Bethuel Mamabolo, Freddy Mamabolo, Geoffrey Mamabolo, J.P.S. Mamabolo, le D. M Segooa. Morena D. E. Cheue e bile hlogo ya sekolo ya go tuma go tloga ka 1940 go fihla ka 1954 ge sekolo seo se arolwa ka diripa tše pedi, sa mefato ya tlase le sa mefato ya godimo. Morena S.M. Thema, yoo moragonyana e bilego Mongwaledi wa School Board, e bile hlogo ya sekolo sa mefato ya godimo ya mathomo, ya ba Mongwaledi wa tonakgolo Dr C. N. Phatudi gomme mafelelong ya ba mohlahlobi wa dikolo. Ka nako ya ge Morena Thema e le hlogo ya sekolo sa mefato ya godimo seo se bego se bitšwa Sesoai, Morena Cheu, yoo a bego a thomile go tšofala o ile a šala e le hlogo ya sekolo sa mefato ya tlase seo se šadilego se bitšwa Sekwala
Go tloga mathomong, sekolo se seswa sa Sesoai, ka fase ga boetapele bja Morena Thema, se ile sa tuma. Mengwaga e mentši ya go latela, Thema o be a ntšha dipoelo tše dibotse tša mphato wa boselela tikologong ye gomme a thopa le difoka ka diphadišano tša meopelo go fihla makaleng a godimo. Yo mongwe wa babegedi ba ka ba ditaba o sa gopola gabotse mohla kgoši Maribe a ilego a hlaba kgomo go lebogiša sekolo se go thopeng difoka ga sona. Go thopa difoka diphadišanong tša moopelo le go ntšha dipoelo tša godimo e ile ya napa ya ba setšo sa sekolo se ge se sa le ka fase ga taolo ya Morena Thema go fihlela a tlile go hlatlošetšwa maemong a go ba Mongwaledi wa School Board. Morago ga moo sekolo sa go bitšwa Maribe se ile sa agwa go akotša barutwana bao ba tšwago dikolong tše pedi. Setšhaba sa gaSekwala se ile sa kgona go aga sekolo sa go phagama seo se tsebegago ka la Phiri-Kolobe ka 1968 seo ba bego ba se hlakanetše le setšhaba sa gaDikgale.
Mothopo: Enos Mamabolo, Dinyakišišo tša ge a ngwala dithuto tša gagwe tša Honours Yunibesithing ya Lebowa.
Mathomong
